MIZO ṬAWNG DANGLAM BIKNA

          Tun hnaiah kan ţawng chungchanga harh tharna ropui (nasa tak ti ta ila, nasa hmanna dik a ni lo. Nasa chu a ţha lo zawng; hmeichhe nasa etc anga hman tur a ni) tak a thleng a, a lawmawm hle. Tun dinhmunah khawvelah hian ţawng 7117 (2021) hmangin kan inbe mêk nia hriat a ni a. Heng zinga 40% chuangte chu boral maithei dinhmunah an ding mêk a, chung zingah chuan kan ţawng hi a tel ve ta a ni.

 

          Heti zat ţawng hman mêk zinga kan ţawng danglam fal nalh dan hi, ngaihnawm takin mi thiamte’n an lo ziak tawh ţhin a. Kan ţawng danglam bik dan, hnam dang hnena hrilh fiah a harsat dan, diksawnari siam a harsat chhante ngaihnawm takin an lo ziak tawh ţhin. Kan thumal ţhenkhatte hi hrilh fiah mai har tak an ni a. Hnam dangin kan ţawng an thiam zung zungte hi mak ka ti fo reng a ni.

 

          Tun huna kan hman tam lem loh, ‘mahni lo maha’ tih te, ‘ikhaw’ han tih te, ‘fahmiang’ tih te, ‘uk’ tih te, ‘kori tu’ tih te leh thu mal dang dangte hi hnam dang tân chuan hriat thiam mai har tak tur an ni. ‘Lei’ tih thumal ang chite hi hnam dang tân chuan buaipui tham tak tur a ni. Thil kan lei laiin lei kan zawh a. Kan lei hmanga thu kan sawi laiin, thlai chin nân lei kan hmang thung. ‘Tak’ thumal pawh han en ta ila. Bawnghnute tak leh tak loh kan sawi laiin, thu tak tak kan sawi leh daih a!

 

          Sang ‘tak’ a ni. He thingsemim chu a ‘tak’ mang e. I bâwnghnutê a ‘tak’ lo êm mai. Sen ‘tak’ a ni. Thu ‘tak tak’ ka sawi a ni. Ani ‘tak’ pawh a dawthei mai. Hênga ‘tak’ tih hmannaah hian ‘tak’ tih chu eng tihna ber nge kan hre thei mai. Mahse a mal chuan a awmzia hi sawi fiah thiam chu a har lawi hle a ni.

 

          Hetiang hian mahni mal dina awmze puitling nei lo, thumal dang nen hman kawpa thu awmze hrang hrang nei thei thumal kan ngah êm êm a nih hi. Kan ţawng hian thlûk a neih tlat avangin, thumal kan thlûk dan azirin thumal pakhatin awmze hrang hrang a nei thei a. Hei hi mi tam tak buaina, hnam dang tân pawha kan ţawng thiam ti harsatu ber pakhat a ni reng a ni. Thlûkna hi 8 hmang anga sawi an awm laiin, 6 leh 4 hmang anga insawi an awm bawk.

 

          Chûng sipel thuhmun; mahse a thlûk aṭanga awmze hran hran nei zingah chuan ‘thang’ hi thlûk ngah pâwl tak a ni âwm e; khawi emawa kal bo lai sawi nan, saw tah a thang mek kan ti a, sahriak kai chu a thang kan ti a a sam a buang tháng mai, a hming a thang hle kan ti duah thei a nih hi.   

 

          Mizote aia hla rua nei ṭha hnam dang an tam bik vak awm lo e. Mizote leh Hebrai-ho hi hla phuahna tur bika thumal hrang hlak nei ka hriat an ni a. Poetic Diction, tawngkam hman bik, tawngkam pangngai aia mawi zawk leh rilru khawih zawk tura siamna, Literature huanga Inversion emaw metathesis an tihah hian kan \awng hi a hausa leh hle mai.

 

‘Arsi’ tih aia ‘si-âr’ kan ti te, a hming chiah lehsawia hla ṭawng (term) mawi tak ni ta mai ‘zârva, sirva, kulva, hrualhrui’ tih ang chi leh a awmze ṭha, thumal pahnih emaw, a awmzia thuhmun hman kawpa hla ṭawng ni ta mai ‘chûnnu’ ‘zuapa,’ titein hla ṭawng mawi tak kan nei bik hi a mak hle mai. 

 

Ţhangthar hla phuah thiam inti tam zawkte chuan, ţawng tuallêng pangngai (prose) hmangte’n hla an phuah leh ngawt ţhin a nih hi. Pu James Dokhuma entirna pêk hi han tar lang ta ila –

 

Khawiah pawh ni chhuahna ’piangah,

Isua lalin ro a rêl dâwn;

Thla thar dêt bân hma loh hi chuan.

Khawvêlah a ram a zau ang.

         

          Zosapthara hla hi heti hian a han phuah danglam ta a –

 

‘Khawi kip turni chhuahna hmunah,

A rêng Isua ropui rêl tûr;

Puan ang thar thla a kin hma zawng,

A ram a zau ang khuavêlah.

 

          Kan hla rua hmanga hla phuahin mi a lem bikzia, mi a den dan a thûk bikzia kan hmu thiam nghal mai em? Tin, ţawng upa leh un zawk hmanga thu sawi leh ziah danglam theihzia entirna han thlirho leh ta ila –

 

          ‘He nula hi chu a lianin a taima si, mi hriat thiamna a nei bawk si; a hmêl pawh hi a ṭha ka ti. A inlêng tlangvâlte lakah ni se, tu mah tih bîk nei lovin angkhatin a kâwm thei vek a, a neitu chu a la vânnei ngawt ang. Tlangvâl la ni ila chuan neih ka tum ngei ang’

         

          Hei hi tun lai ţawng, kan hman rim ber a lo ni ta a. Heti hian han chhiar thung ta ila –

 

          ‘He nula hi a pumrua, a ruakhâu a hleitlin bâkah hna a zal si. Thu lah chu a chhan a lak a thiamin a khualchhawng kimtlang pawh hi a ṭha ka ti. An in chuangkai tlangvâlte lakah ni se angkhatin mitmei a hmuh thei vek a. Tu famo chan emaw chu a la chang ve cháwk ang a, a neitu chu a la nihlawh ngawt ang. Tlangvâl pawnthuah khai chu la ni ve ila chuan, tualmei khûkpui ka tum ngei ang le.’ 

 

          Kan ţawng lo ropuizia leh mi hneh theihna mak tak a neihzia i hmu thiam nghal em le? Hei vang tak hian a ni Dungtawia (JF-a) pawh khân insum buai duh lovin, kan ţawng hi khawvela ţawng mawi ber a lo tih phah hial reng ni.

 

          ‘A mualpho zâwnga min rêl fo zawngin, pawisak nei lovin an lakah kan la che ve mai ang. Heti laia kan malzia hriaa an khawsak theihna chhuanga min hmusit êm êmtu hi zawng, an vânduai ni a la awm ngei ang. Heti khawpa mihring duhâm, chhûngkua leh mahni ṭhenawm hnaite ngei ngei pawh ngaithei lo hi zawngin malsâwmna an dawng ngai lo’ tihte pawh hi kan ţawng hmang vekin –

 

          ‘A mi chhipchhuah zâwnga thâwkaphita min sêl fo zawngin, tlâwm leh zah dâwn lêk lovin an lakah hlei kan la lên ve mai ang. Heti laia vân laia tla ang kan nih denchhena an khawsak theihna chhuang ta hi zawngin vân ni an sal ngei ang. Mi âwkhrâwl chhûngkua, mahni ri ngaite ngei ngei lakah pawha mi dawngrâwl hi zawng malin a zawng ngai lo’ tiin kan ziak thei a nih hi.