Showing posts with label Literature Huang. Show all posts
Showing posts with label Literature Huang. Show all posts

Friday, October 23, 2026

𝐙𝐚𝐫𝐢 𝐉𝐚𝐢𝐥 𝐃𝐢𝐚𝐫𝐲 𝐁𝐢𝐡𝐜𝐡𝐢𝐚𝐧𝐧𝐚.

 


            Khawvel hnam fing hmasa leh changkang kan tihte chuan, an ramin indona a paltlang kal tlangin thu leh hla ropui tak tak an lo ziak tawh ţhin a. Chutiang bawkin Zofate pawhin ram buai denchhena lehkhabu ţha tak tak kan lo ziak ve tawh bawk. Chutih rualin, kha rambuai avanga hmeichhe lamin lehkhabu an ziah erawh chhiar tur a tam lo hle.

 

            Tichuan Pi Thlamuani’n hman ni deuh khân, ‘A kutphah ropui chhûngah’ tih lehkhabu rambuai behchhan a lo ti chhuak tawh a. Tun hnai lâwkah, ‘Zari Jail Diary’ tih lehkhabu chu C. Lalawmpuia Vanchiau leh Hmingthanzuali, thiamna lama Doctorate degree nei ve vete’n an lo buatsaih leh ta a ni. Tun ţumah chuan Zari Diary hi kan bih tlâng dâwn a ni.

 

            C. Zama lehkhabu ‘Zoram a Ţap’ tih kan chhiar chuan, rambuai avanga hmeichhia tan ina tang kan hriat theihte chu; Thangrikhumi, Zokhumi, Zachhingi, Laldinpuii, Sikulthangi, B Thanpuii, Lianhnuni, Zoremthangi, Lalrinsangi leh Zarite hi an ni ta a ni. Anni bakah hian tan ina sipai lamin an khung hmeichhe ang an awm ngei a rinawm hle.

 

            𝐓𝐮 𝐧𝐠𝐞 𝐙𝐚𝐫𝐢 𝐜𝐡𝐮 – A thlalak han en mai chuan nula âwmnêm hmêl tak, nula zawiawi ni ngei tur Nl B. Vanlalzari hi Tualcheng khaw chhuak niin, kum 1952 khân khawvel êng a rawn hmu ve ţan a. Rambuai laia thil thleng pawimawh leh chhinchhiah tlâk ber zinga mi, Mizoram sawrkar hnuaia Police lal pathum MNF lamin an phil hun lai tak khân, IGP pisa-ah LDA cum Typist hna thawkin an pute thah thubuaiah thiam loh chantir niin, kum 6 zet tan inah tantir a ni ta a ni.

 

            Tan ina a tan lai hian Diary a ziak ta a, chu chu lehkhabuin kan lo hmu thei ta a nih hi. He lehkhabu hi phêk 255 a chhah niin, Zorin Computergraphics-ah chhut a ni a. Lehkhabu kâwm hi a felfai hle bakah lehkhapuan chhah chi hman a nih vangin, thu ziak pawh chhiar a nuam hle. Mi thiam pahnihte’n uluk taka an siamrem (edited) a ni bawk a. A chhûng thute pawh chhiar a nuam fu mai.

 

            Tun laia thumal ziah zawm leh ziah zawm loh thuah inhnialna a chhuah mêk lai hian, thumal ziah zawm leh ziah zawm loh tura thu chiangsa kan neih anga ziak ni lo thumal hmuh tur awm zeuh zeuh erawhin mit a ti kham deuh hlek a. Tin, mimal diary a nih ang ngeiin ngaihnawm ti taka chhiar hleih theih a ni lo bawk. Chu tih rual vekin thu ziak ţhang ni si lovah chuan, Zari diary hi a chhiar tlâk hle lawi si.

 

            A chhûng thute hi i chhiar thui tulh tulh ang a, mak tih i ngah telh telh ang! Chu tih rual vek chuan Mizo nih nawmzia leh ropuizia te, hnam angin kan rin ai aiha min ngaih ropuizia te, mi hi kan hriat ang leh rin ang an lo nih vek lem lohzia te, nula pakhat ve mai siin Mizo nih a inchhuana a ram a hmangaihzia leh a ngaihzia te i chhiar ang a. A châng chuan i nui ang a, a châng leh i mittui a hnâm sáwk sáwk ngei ang.

 

            𝐓𝐚𝐧 𝐢𝐧 𝐧𝐮𝐧 𝐜𝐡𝐮 – Zari hi Capt Lalhleiate’n Police lal 3 an phil kaihhnawiah kum 1975, January ni 18 zan khân an chenna in Dawrpui Veng Tharah vai sipaite’n an man a. Chawlhkâr 2 chhûng police kutah ni lo, Brigade hmunpuiah hren phawt a ni. Chu mi hnuah CRPF kutah hlan a ni leh a, sipai camp-ah hian kum khat zet hren zui a ni ta a ni.

 

            Kum khat hnuah mi sual turu buru kan tihho an dahna hmun, Chite kama New Jail-ah an sawn leh a. He tih chhûng hian rorêlna lamin a chungthu hi rêl felin, dam chhûng (chu chu kum 20 a rei a ni) bakah kum 10 leh cheng 2000 chawi tura hrem a ni a. Tichuan, Zoram pawna Assam State tan in, Tejpur tan inah tantir a ni ta a ni.

 

            𝐍𝐚𝐬𝐚 𝐭𝐚𝐤𝐚 𝐬𝐚𝐰𝐢𝐬𝐚𝐤 𝐧𝐮𝐥𝐚 𝐫𝐢𝐚𝐧𝐠𝐯𝐚𝐢 𝐜𝐡𝐮 - Zari hi an man phat aţangin sipaite hian an dâwpna lamah kut an thlâk nasa thei hle a. Mipa ang maiin an hnekin an bêng a, a hate lam an hnek balsak vek a ni! “Khua an ên chuan le a lang lo thei si lo a Ka hmai khabe hmui beng tih vel chu a kâra rawng (tisa) pangngai euh lo lang pheuh pheuh lo chu, a lo duk dum vek mai!” tia amah ngeiin a ziah hian a sawi chiang awm e.

 

            Zari diary aţanga kan hmuh theih chu nula âwmnêm awm têa lang si, a rilru lam paukhauhzia, tawrhchhelzia, a tan in tang zwwk ni chung sia a nu leh naute a ngaihtuah zawkzia aţangte hian chiang taka hmuh theih a ni. A tan tirh aţanga hun rei fe chhûng chu paukhauh takin a awm thei mai a. Mahse, a han tan rei tak hnuah erawh a thinlung no lai takte chu insum zo lovin, lang theiin an rawn hnâm chhuak ta tiam tiam a nih hi!

 

            Mizorama a tan lai hian nitin sawisak a hlawh emaw tih mai tur a ni a! A tawpah phei chuan ama thla ngei pawh hai rum rum khawpin an sawisa rethei ta a ni. Chu ti chung chuan Richard Wumbrant-a ang maiin vawi khat tê pawh a rilru a sawhsawn duh chuang lo. A chângin an vau a, hriamhrei nen an rikrâp thul! A châng leh an thlem a, a châng leh a vau bet thul! Nula mai tawrh atân chuan a lutuk a ni kan tih mêk laiin, Iron Lady ti hiala an koh Margaret Thatcher-ite i rilruah an lo lang thung si ang!

 

            𝐈𝐧𝐝𝐢𝐚-𝐢𝐧 𝐞𝐧𝐠𝐭𝐢𝐧 𝐜𝐡𝐢𝐚𝐡 𝐧𝐠𝐞 𝐙𝐚𝐫𝐢 𝐚𝐧 𝐧𝐠𝐚𝐢𝐡 – A hmêl han en reng reng pawha nula pawisawilo tih hriat êm êm si kha, India chuan chutiangin a lo ngai ikhaw lo! “He nu hi hmeichhe sual ber fing ber huaisen ber a nih hi! He hmeichhia hi a fingin a huaisen si a thiam loh engmah a nei lo a nia. A kut leh keah kawl bun tlat ula, tukverhah sâwn inchi 1 leh a chanve-a zingin thing kheng bet vek rawh u Chu ti lo chuan in silaite kha a chhuh ang che u a, a kap hlum vek mai ang che u!” tiin a chungchang thu an sawi ţhin!

 

            A châng leh “She is a very brave girl she is a patriot” an ti ang a. A châng leh fing chalâk si, sual si, huaisen si an ti bawk ang! A châng leh Zari’n sten gun 1 leh pistol 1 a nei an ti bawk! Vau zam tuma, “Hlauh i nei a ni maw?” tia an zawhnate lah chu, “Pathian lo chu hlauh êm êm pawh ka neih ka hre lo” tiin a chhang ang der ang! He ti êm êma vaihovin Mizo nula an buaipui dan hi a mak tih loh rual a ni lova ni.

 

            “Ka pindanah chuan ni zung tak ngial pawh a lo lut ngai lo reng reng a. Ka khur bauh bauh ţhin, tukverh awmchhunah lah chuan ka dak thei si lo. Zingah chuan Pawite Kapten kha a lo kut leh a. A hnungzuitute chuan towel huh leh balţin lian zetin tui an rawn khai lut a. Ka kawr phelh turin min ti a, ka uh lo tih pawh sawi zawh hmain ka ri no chak chak a. Ka hnung an khirh sawk sawk a, towel huh chuan ka hmui, hnâr leh hmai zawng zawng an han cher ta bur mai a. Tui chu min han leih ta a, ka hak barh barh mai asin. Eng chen leh eng zat nge min leih tih ka hre zui ta lo a, a tihzia ngawt asin!” tih i chhiar zawngte hian, i ţang ţung ngei ang le!

 

            Zari’n a chunga tawrhna thleng a han ziah chhuah duh dan hi han en la, a lâp thei ang ber zelin a chunga thil thleng dawnsawn tumin a rilru a chher hriam tih i hmu thiam ngei ang. Mipa tam tak hian chu chu kan thei hauh lo ang tih ka chiang hle a, Zari hi hmeichhe namailo tak a nihzia hai rual a awm mawlh lova nih hi! Heng bakah hian a chunga thil thleng râpthlâk tak tak thur chhuah tur an va tam êm!

 

            𝐓𝐚𝐤𝐬𝐚 𝐩𝐢𝐚𝐡𝐚 𝐫𝐢𝐥𝐫𝐮 𝐥𝐚𝐦 𝐫𝐢𝐤𝐫𝐚̂𝐩𝐧𝐚 𝐫𝐚̂𝐩𝐭𝐡𝐥𝐚̂𝐤 - A taksa lam theihtawpa an sawisak mêk reng lai hian, a rilru lam chawh buaia sawisak tum reng rengin sipaite hi an hmanhlel bawk! A châng leh chanchin chhe pui pui, a chhûngte leh a nute chungchang thu, a naute chanchin râpthlâk tak tak an hrilh reng bawk a. Ani tân thu dik an nih leh nih loh hriat theih a ni si lo. Chu taka chu a taksa tawrhna ai pawha tawrh har a tih leh a nun ti hreawm ţhintu chu an ni ta a ni.

 

            Chu mai a ni lo! Chu tia tan ina a tan lai mêk chuan a chungchang thuah thuthang dik lo tak tak a lo lêng nasa mai a lo ni a! “An mi benna leh thisen hial min chhuahnate khân rilru natna leh inchhirna, pawi tihna, lungngaihna, zahna min thlen lo reng reng” ti hialin, kawng dang hmanga an rikrâpna a tawrh nat dan i lo en dawn teh ang.

 

            𝐀 𝐜𝐡𝐢𝐩𝐮𝐢𝐭𝐞'𝐧 𝐚𝐧 𝐫𝐢𝐤𝐫𝐚̂𝐩𝐧𝐚 𝐜𝐡𝐮 - Tan ina a tan lai hian Zari hian Zorama, Thangi, Tluanga, Dinga leh Thanga intite hnen aţangin lehkhathawn namailo zet zet a dawng ţhin a. A chanchin chu a tuihnai lo thei ang berin an rawn sawi ta ţhin a ni. “Vaihovin min man ni aţangin ka ţhiante chu thi lek leka an sawisak laiin, kei ve chu an duhtâwkin min pâwl ţhin a. Ka thi lek lek a, ruak ngalngatin zangthalin min ţawn bet a, an duh hun hunah min bei (mipat hmeichhiatna hmanpui) mai a. An mi bei lai thlate pawh an la nasa hle a, Zemabawkah a zualkai ber. Mahse, ka zep tlat avangin lainat ka hlawh lohzia te, tuna Tejpur Jail-ah ngei pawh an duh duha vaihovin min la pâwl ngei nia an rin thute lehkha min thawn kûr lêk lû mai a ni” tiin!

 

            Mahse, Zari hian hetiang hian a chungah engmah a thlen lohzia hriatpuitu atân lei leh van leh a siamtu Pathian an awmzia bakah, Pi Neihthangi te, u Thanţhuama te, Pu Rualkhuma leh Dr Challiankima-te an awm thu a sawi chhuak ve thung a. “Ka chan hi a chau êm a, min diriam zel in duh pawhin ka hnial lo e. Mahse, Pathian min hruaina ropui tak avang hian ka lungngai lo” tiin a dinhmun a ziak chhuak hial a ni.

 

            Zari hi Nationalist dik tak a nihzia hmuhhmaih theih a ni lo bawk. A chhan chhiat leh chauh lai ber hunah pawh, “Aw, Mizo fate nun mawi ber mai kha ka ngai zual ţhin. Ţhian chhan thih ngamtute kha” tih rilru a pu thei tlat a ni. A hringnun ti hreawm zual turin a tanpui vaiho lah an sualin an chimawm êm êm reng a. “Itsiknain an khat a, pakhatin pakhat in ti bik a ti a. Pakhatin chuti bawk. Awi, rilru fim a put theih loh” tiin, vaiho zinga tan hreawm a tihzia min hrilh ta hial a nih hi.

 

            “A kâra han mut zawk lah hian Wareni JM hian mi kai tho zel a, mut chhuak reng reng hian engti rei nge ka awm ang? am lohna hreawm ber chu a va ni êm!” a ti tlawk tlawk mai a nih hi. Eng vangin nge kan ramah min dah loh tiin vawi tam a ţawngvai a. “Zoram, i chhûnga lên ka nghakhlel ber mai” tia a duhthusamte hi a va ropui êm! “Mizo hmêl hmuh ringawt pawh ka thlahlel” ti ngawih ngawih khawpin Zari hian a lo tuar a nih hi. Chu tih mêk lai chuan, “Vawiin chu ka lo cher ta takzet tih ka inhre ta a. Pitar ang maiin ka biang a thawp sát mai” tiin a taksa lam pawh a awngrawp zo ta.

 

            “Eng chen tak vaiho kam chhe tleuh nân awm ang i maw aw? A châng hi chuan rilru hi a sa euh phât ţhin” a ti duh lek fang erawh, mi rilru paukhauh tawpkhawk a nihzia min hrilhtu a ni thung. Vawi duai lo, “Kan rama insawn a ni ka duh ber mai ni” tiin, chhang lettu awm lo bang hnenah a duhthusam a hrilh awl lo a, chhangtu hmêl reng an lo lang thei si lo. Mihring ni ta fam chu, “Vaiho râpthlâkzia hi sawiin a siak lo. Aw, ka ning hluah hluah” tiin, khaw lum lutuk hnuaiah a â lo chauh ţhin a nih hi! Khaw lum tawrh har a tihzia mawlh maite hi. “Aw tih vawng vawng mai hi ka tih theih tâwk a ni si a, sawi ngaihna a awm lo” a ti thlawt mai a nih hi. “Aw, Zoram boruak thlum veng veng mai hip ka va han châk ber mai êm” tia duhthusam mai bak tih theih a nei si lo.

 

               𝐌𝐚𝐧 𝐚 𝐧𝐢𝐡 𝐜𝐡𝐡𝐚𝐧 𝐥𝐞𝐡 𝐜𝐡𝐡𝐚𝐧𝐜𝐡𝐡𝐮𝐚𝐡 𝐚 𝐧𝐢𝐡 𝐝𝐚𝐧 - Zari an man chhan hrang hrangte chu; Murder, Armed, Concealing Knowledge, Waging war against the state tihte an ni a. Mahse, a tawi zawngin a hnuhnung pahnih hmang hian convict a ni ta a ni. A tawi zawng zelin sawi ta ila, a chungchang thu hi Zirlai Pâwl lamin an lo hre ta a. Supreme Court lama a case chinfel a nih theihna turin Zoram mipuiin pawisa kan thawh khawm ta ruih ruih a. A tawpah bail hmanga chhuah zalen a ni ta a ni.

 

            Heng lai thute hi a ngaihnawm êm êm mai a. Hre chiang duh tân chuan a bu hi lei ve mai tur a ni ang. Tan in aţangin a lo chhuak ta cheng a, khatih laia Mizoram sawrkarin hmelma ang maia a lo en hlauh dan te, chuti chunga mipuiin man pawh huama Zari Mizorama an lo hmuah dan chanchinte hi a ngaihnawm ngang mai. Tin, MNF ţanpuitu anga puh a nihna hi thu ik a ni chiah em tih zawng zawngte i hriat duh chuan, ngaihnawm tak, ngaihtuahna ti buai thei khawp thu hla chhiar tur he lehkhabu tawp lamah hian chhiar tur an awm a ni.

 

            Aw le, lehkha chhiar lama thatchhe tak Zofate tân thu kan ziak thui ta mah mah e. Ziah uh ka la ngah hle chungin duh tâwk ta mai ila. A bu tawp lam thu hlate hi ngaihtuahna seng tak chunga chhiar ngai an ni a. Nangmah ngeiin thutlukna i siam theih nân, he lehkhabu cheng 300 man hi lei ve phawt mai rawh le. Hun leh hmasa berah Pi Thlamuani lehkhabu, “A kutphah ropui chhûngah” tih hi kan bihchiang leh dâwn nia. Lehkhabu ziaktute hi fingvar deuh chu ni se, an lehkhabu hi a rang lama kan chinleh theih nân min han thawn vang vang ţhin tur hi a nia!

 

 

MIZO ṬAWNG DANGLAM BIKNA


          Tun hnaiah kan ţawng chungchanga harh tharna ropui (nasa tak ti ta ila, nasa hmanna dik a ni lo. Nasa chu a ţha lo zawng; hmeichhe nasa etc anga hman tur a ni) tak a thleng a, a lawmawm hle. Tun dinhmunah khawvelah hian ţawng 7117 (2021) hmangin kan inbe mêk nia hriat a ni a. Heng zinga 40% chuangte chu boral maithei dinhmunah an ding mêk a, chung zingah chuan kan ţawng hi a tel ve ta a ni.

 

          Heti zat ţawng hman mêk zinga kan ţawng danglam fal nalh dan hi, ngaihnawm takin mi thiamte’n an lo ziak tawh ţhin a. Kan ţawng danglam bik dan, hnam dang hnena hrilh fiah a harsat dan, diksawnari siam a harsat chhante ngaihnawm takin an lo ziak tawh ţhin. Kan thumal ţhenkhatte hi hrilh fiah mai har tak an ni a. Hnam dangin kan ţawng an thiam zung zungte hi mak ka ti fo reng a ni.

 

          Tun huna kan hman tam lem loh, ‘mahni lo maha’ tih te, ‘ikhaw’ han tih te, ‘fahmiang’ tih te, ‘uk’ tih te, ‘kori tu’ tih te leh thu mal dang dangte hi hnam dang tân chuan hriat thiam mai har tak tur an ni. ‘Lei’ tih thumal ang chite hi hnam dang tân chuan buaipui tham tak tur a ni. Thil kan lei laiin lei kan zawh a. Kan lei hmanga thu kan sawi laiin, thlai chin nân lei kan hmang thung. ‘Tak’ thumal pawh han en ta ila. Bawnghnute tak leh tak loh kan sawi laiin, thu tak tak kan sawi leh daih a!

 

          Sang ‘tak’ a ni. He thingsemim chu a ‘tak’ mang e. I bâwnghnutê a ‘tak’ lo êm mai. Sen ‘tak’ a ni. Thu ‘tak tak’ ka sawi a ni. Ani ‘tak’ pawh a dawthei mai. Hênga ‘tak’ tih hmannaah hian ‘tak’ tih chu eng tihna ber nge kan hre thei mai. Mahse a mal chuan a awmzia hi sawi fiah thiam chu a har lawi hle a ni.

 

          Hetiang hian mahni mal dina awmze puitling nei lo, thumal dang nen hman kawpa thu awmze hrang hrang nei thei thumal kan ngah êm êm a nih hi. Kan ţawng hian thlûk a neih tlat avangin, thumal kan thlûk dan azirin thumal pakhatin awmze hrang hrang a nei thei a. Hei hi mi tam tak buaina, hnam dang tân pawha kan ţawng thiam ti harsatu ber pakhat a ni reng a ni. Thlûkna hi 8 hmang anga sawi an awm laiin, 6 leh 4 hmang anga insawi an awm bawk.

 

          Chûng sipel thuhmun; mahse a thlûk aṭanga awmze hran hran nei zingah chuan ‘thang’ hi thlûk ngah pâwl tak a ni âwm e; khawi emawa kal bo lai sawi nan, saw tah a thang mek kan ti a, sahriak kai chu a thang kan ti a a sam a buang tháng mai, a hming a thang hle kan ti duah thei a nih hi.   

 

          Mizote aia hla rua nei ṭha hnam dang an tam bik vak awm lo e. Mizote leh Hebrai-ho hi hla phuahna tur bika thumal hrang hlak nei ka hriat an ni a. Poetic Diction, tawngkam hman bik, tawngkam pangngai aia mawi zawk leh rilru khawih zawk tura siamna, Literature huanga Inversion emaw metathesis an tihah hian kan \awng hi a hausa leh hle mai.

 

‘Arsi’ tih aia ‘si-âr’ kan ti te, a hming chiah lehsawia hla ṭawng (term) mawi tak ni ta mai ‘zârva, sirva, kulva, hrualhrui’ tih ang chi leh a awmze ṭha, thumal pahnih emaw, a awmzia thuhmun hman kawpa hla ṭawng ni ta mai ‘chûnnu’ ‘zuapa,’ titein hla ṭawng mawi tak kan nei bik hi a mak hle mai. 

 

Ţhangthar hla phuah thiam inti tam zawkte chuan, ţawng tuallêng pangngai (prose) hmangte’n hla an phuah leh ngawt ţhin a nih hi. Pu James Dokhuma entirna pêk hi han tar lang ta ila –

 

Khawiah pawh ni chhuahna ’piangah,

Isua lalin ro a rêl dâwn;

Thla thar dêt bân hma loh hi chuan.

Khawvêlah a ram a zau ang.

         

          Zosapthara hla hi heti hian a han phuah danglam ta a –

 

‘Khawi kip turni chhuahna hmunah,

A rêng Isua ropui rêl tûr;

Puan ang thar thla a kin hma zawng,

A ram a zau ang khuavêlah.

 

          Kan hla rua hmanga hla phuahin mi a lem bikzia, mi a den dan a thûk bikzia kan hmu thiam nghal mai em? Tin, ţawng upa leh un zawk hmanga thu sawi leh ziah danglam theihzia entirna han thlirho leh ta ila –

 

          ‘He nula hi chu a lianin a taima si, mi hriat thiamna a nei bawk si; a hmêl pawh hi a ṭha ka ti. A inlêng tlangvâlte lakah ni se, tu mah tih bîk nei lovin angkhatin a kâwm thei vek a, a neitu chu a la vânnei ngawt ang. Tlangvâl la ni ila chuan neih ka tum ngei ang’

         

          Hei hi tun lai ţawng, kan hman rim ber a lo ni ta a. Heti hian han chhiar thung ta ila –

 

          ‘He nula hi a pumrua, a ruakhâu a hleitlin bâkah hna a zal si. Thu lah chu a chhan a lak a thiamin a khualchhawng kimtlang pawh hi a ṭha ka ti. An in chuangkai tlangvâlte lakah ni se angkhatin mitmei a hmuh thei vek a. Tu famo chan emaw chu a la chang ve cháwk ang a, a neitu chu a la nihlawh ngawt ang. Tlangvâl pawnthuah khai chu la ni ve ila chuan, tualmei khûkpui ka tum ngei ang le.’ 

 

          Kan ţawng lo ropuizia leh mi hneh theihna mak tak a neihzia i hmu thiam nghal em le? Hei vang tak hian a ni Dungtawia (JF-a) pawh khân insum buai duh lovin, kan ţawng hi khawvela ţawng mawi ber a lo tih phah hial reng ni.

 

          ‘A mualpho zâwnga min rêl fo zawngin, pawisak nei lovin an lakah kan la che ve mai ang. Heti laia kan malzia hriaa an khawsak theihna chhuanga min hmusit êm êmtu hi zawng, an vânduai ni a la awm ngei ang. Heti khawpa mihring duhâm, chhûngkua leh mahni ṭhenawm hnaite ngei ngei pawh ngaithei lo hi zawngin malsâwmna an dawng ngai lo’ tihte pawh hi kan ţawng hmang vekin –

 

          ‘A mi chhipchhuah zâwnga thâwkaphita min sêl fo zawngin, tlâwm leh zah dâwn lêk lovin an lakah hlei kan la lên ve mai ang. Heti laia vân laia tla ang kan nih denchhena an khawsak theihna chhuang ta hi zawngin vân ni an sal ngei ang. Mi âwkhrâwl chhûngkua, mahni ri ngaite ngei ngei lakah pawha mi dawngrâwl hi zawng malin a zawng ngai lo’ tiin kan ziak thei a nih hi.

 

         

 

 

𝐀 𝐡𝐥𝐢𝐦𝐭𝐡𝐥𝐚 𝐛𝐲 𝐕𝐚𝐧𝐤𝐡𝐚𝐦𝐚

  

            Venghlui nula fel leh ngaihnobei hnâp Sapbawiii Khawlhring, Bawrhsap chaw chhum Dârnghaka fanu chu han en reng reng pawhin, sawiselna lai hmuh tur a vângin a nunzia reng a mawi mai. A tâwk chauhin a chal a arh a, ngil taka a sam bari ţhen mawi êm êmtu a mitmeng nung sárh, a kareh mawi tak aţanga ţawngkam ngilnei leh zaidam lo ri chhuak ţhin, meihle kung ang mai a pian fuh zaih maite chuan, a hun laia Zawlkhawpui val rualte lûng a dum zo ngang mai a.

 

            A pumrua, a ruakhâu a hleitlingin an hun lai nula zingah rau rau pawh hna zal ber pawl a ni a. Thu lah chu a chhana lak a thiamin, a khualchhawn kimtlang pawh hi sawisel tur reng a awm lo. A thinlûng chabi awmna hriat tum valrual, sunhlu rah tlan sakhi rual ang maia an in chuangkaite lakah lah ni se, angkhat vekin mitmei a hmuh thei zel a. Tu famo chan emaw chu a la chang ve cháwk ang a, a neitu chu a la nihlawh ngawt ang, tiin putar zing ni lum ai chenin a chanchin sawi nuam an ti a ni ber.

 

             Tlangvâl pawnthuah khai lai la ni ve ngat ila chuan, tualmei khûkpui ka tum ngei ang maw le, tia an duhthusam nula chu Thakthing Dawrkai Veng tlangval Vankhama pawhin, a hmuh tirh phat aţangin châng dang reng a kânsan thei bik lo. An chenna in aţang chuan zan khat tê pawh hlah lovin, Venghluia Sapbawiite in lam pan chuan a sihdet cell thum nen a tleh phei zan tin ta mai a. Upate’n zawhte leh hmeichhia chu a chul nel peih peih an lo tih angin, chuti taka ngawrha amah rawn hel ta chu Sapbawii pawhin a lo nep phal ta bik lo a. A tawpah phei chuan inhualna hial an nei dun ta a ni.

 

            Hlim taka hma lam hun êng leh hlimawm tak an thlir dun mêk lai chuan, chan loh khânah Sapbawii chu a dam lo ta thut mai! In lamah an han inenkawl ren rawn nangin, a dam thei ta mai si lo chu damdawi in hial luhpui a ngai ta a. Sapbawii damdawi in awm chu Vankhama chuan khêl lovin nitin a tlawh ta ziah a. Vankhama’n Sapbawii dam lo a tlawh zin tak êm avang chuan, a enkawltu daktawr chuan Vankhama hnenah nula dam lo nena an inlaichinna a zawh phah ta hial a ni.

 

            Vankhama lah chuan hniak phawi hauh lovin daktawr hnenah Sapbawii chu, a nupui hual (fiancee) a nih thu a hrilh hmiah mai a ni. Sapbawii dam lo a vil hah rimtawng lutuk chu a naute’n an manganpui ta hial a. A duh lo chungin Venghlui mawnga ţhelret hmunah, picnic tura hruai zâi an rêl ta a ni. Picnic-na hmun pan tura a insiam mêk lai chuan, ral khatah mitthi dâr a lo ri ta rál rál a. Vankhama chuan, “Chu âr khuan dan chu a va dang ve maw le!” a ti hman chauh a, mitthi dâr ri avang chuan a pum a nâ ta thut mai! Chhuat laiah tluin a nâ ti chu a vial kawm ta ngawih ngawih mai zu nia!

 

            Beiseina nena hma lam hun hlimawm tak a thlir mêk khawvel chu, thihna nunrâwng tak, mihring hmêlma hnuhnung ber chuan a rawn chelh dinsak ta lawih a! Vankhama tawnah luipui luang lai an tawp a, ârsi inher laite meuh pawh an chawl ta ţhuap mai! A thinlûng natna thawm ri zet chu, tuifinriat so bulh bulh thawm ai pawhin a ri a nâ zawk a. A chhûngril natna vawrtawp inmûng thawm avangin a taksa pum chu a khur zawih zawih thei hial nia! Sapbawii thihna avangin Vankhama tân chuan thâwk lâk khat lêk pawh a nâ ngawih ngawih a. Khawvel chu mahni hmasialnaa khat, thihna pawh mahni ţanghma chauh haitu tiin a dem ta hial a ni!

 

            Sapbawii boral hnu hian, Sapbawii dam lo a vil ngun tluk zetin Sapbawii thlan chu a tlawh awl lo leh ta bur mai. Sapbawii thlanah chuan zan tam a riak a, thil dang engmah tih a tum lo a ni ber! A tawp a tawpah a ţhianpa, Sangkunga Hauhnar chuan, “A ni êm êm lo ve, i nat phah mai dawn!' tiin a hruai haw lui thei ta hram a ni. Chuti khawpa Sapbawii thihna a han tuar nâ ta chuan, ruahţham loh hla lûngrun êm êm a piantir phah ta a ni. PB Shelley-a’n, “Hringnuna kan hla mawi ber berte hi, chhûngril natna vawrtawp chanchin hriltu an ni si a” tiin, Keats-a ‘Ode to a Nightingale’ nen Sapho thu leh hla khawvela Ode ropui berte zinga chhiar tel reng tawh tur, ‘To a Skylark’ hmangin a lo hril diam tawh a nih hi.

 

            Vankhama hla, ‘A Hlimthla’ châng hmasa ber hi quatrains hnih hmanga rem niin, a châng dawt leh hi quatrains khat hmanga rem lehin, quatrains hnih hmang bawkin a hla châng tawp ber hi a khar ta a ni.

 

            Châng khatnaah hian Imagery hla rua hmang miah si lovin, mitthlaa chhui nghal char char theih tur siin a hla thu`te hi Vankhama hian zu han remkhawm thiam a! Lûnglêng tak leh khawhar taka a tei rúk rúk lai, a tihtur hre lovin a thingrem a han hawng a. A thingrem chhûnga Sapbawii thlalak leh a lehkhathawn a zuk hai chhuak lai chiang takin kan mitthla thei a nih hi. Chu thlalak leh lehkhathawn avanga suangtuahna khawvela a chen zui tak váng váng dan, Sapbawii dam laia thu an thlung dun lai hlimthla fiah tak thlir a, tunah lem chung tawnhriat leh hlimthlate chu mal taka lûnglênna khawvel hruttirtu mai an lo nih tak dante thlengin kan zuk hmuhpui thei tlat a ni.

 

            Châng hnihna kan thlir leh chuan, Vankhama’n a hnena awm ve ta lo Sapbawii thlalak chu a chantâwk a lo nih tak maizia, chu thlalak ngei chu a thih ve hma loh zawng, a khawhar zual châng apianga lûnglênna khawvel hruttirtu atâna vawn ţhat tlat a intiamna thu kan hmu ta a ni. Chu a hringnun chanchinte chu lûngkuai êm êmin, a hla dang ang lo taka hla rua mawl leh hriat thiam awlsam tak hmangin a phuah chhuak ta a. Vankhama hringnunah loh theih lohin kan cheng ve nghal zat mai a ni. ‘Nghilh loh pâr kumtluang roa’n ka ti’ han tih thlawt mai hi chu, a nât dan thua sawi fiah chi a ni mawlh lova nih hi ti r’u!

 

            Châng tawp ber hian hnùk a khawih a, mittui a ti hnâm ngâih a nih hi! Siamtu’n angkhat veka hringfate hnena thilthlawnpêk min sem; suangtuahna chimawmzia i hmu thiam mai em? Duh lo chunga nunhlui mual liamtatea min hruai kir ţhintu thahrui chak, dodal tura chakna nei tu mah reng kan awm lohzia Vankhama hla aţang hian a lang chiang ngawt mai. He suangtuahna ngei hian natna hmun ngaiah vawi tam min hruai kir leh ţhinin, hringnuna tawnhriat duhawm ber kan tihte ngei kha, engah nge maw ka lo tawn kher kher che le tiin, dem tur zawngin kan vânruai phah ta ţhin a nih hi. 

 

Awmhar tinkim dawnin vawiin ni chuan,

Ka tuahrem lai chhûng ka han hawng a,

Tah chuan lungdi hlimthla enchim loh leh,

Biahthu di thâm hnu ka chhar chhuak a,

Hmânah zarva ang lûngrual ve lai chuan,

Kan tiam kha kumtluang ţhen loh turin,

A sakhmêl mawi hlimthla pâr ang min hlan,

Tunah kumtluang lunglênpui turin.

 

Enchim loh a hlimthla ka chantâwk tê hi,

Ka vawng ang fâm ka chan ve hma chuan,

Awmhar châng, dawn tam suihlunglênna renga'n,

Nghilh loh pâr kumtluang ro a'n ka ti.

 

Ka en hian hun hlui mual liam an thar ţhin,

Hal lo leh duhte'n kan lawm lai ni,

Dawn châng ni awm ve ang maw, lungrûka'n,

Khuarei leh a lêng zûna uai hi,

Lûng a dam thei dawn nêm maw ka en hian,

Khuanu tuah loh di pâr tawn reng chu,

Lûng ka chhir enga'n ka lo tawn,

Kumtluang lunglênna chang chhawl min ban.

 

            Vankhama hla hi han en vang vang ta la. Sailo nulain thiam tak maia lal puan a tah ang, hnahchawi khai hun takah a kut no taka a han khai a, puan ze mawi chhuak tura themtleng a han khawng phei zauh ţhin ang maiin, a hun takah a hla thlûk mil êm êm hla rua remkhawmin, a hringnun nena inhmeh êm êm hla rua rawih hun lah zirtir leh chuan ngai miah lovin, a hmun nen lam a hre bel hle a nih hi. Vankhamate ang kha zawng, keini ve mai hian a ropuizia leh a themthiamzia kan sawi chhuak zo tak tak thei ngai dâwn lo a nih hi. Mi thiam zawkte cho chhuah nâna he a hla ropui tak mai ka han ching ve ngawt pawh hi, a chhana lak dan min thiamsak ngei pawh ka beisei tlat a ni e.  

 

Saturday, September 13, 2025

A sakhming Joseph Francis Laldailova kha !


‘What needs my Shakespeare for his honour’d bones,

The labour of an age in piled Stones,

Or that his hallow’d reliques should be hid,

Under a Star-ypointing Pyramids?

 

           A Khuh Hawnna : He hla hril hi John Milton-a hla hril On Shakespeare 1630 atanga lak chhuah a ni a. A thih hnu kum 16 a liam tikah, kum 1632 khan John Milton-a chuan a hla hril kal tlangin W. Shakespeare-a chawimawina ngaihnawm tak a rawn pho lang ta a ni. Eng vangin nge John Milton-a hian intitatu taka My Shakespeare a han tih kher nachhan? Shakespeare-a kha England hnutetuia chawi sei len ni mah se, a thu leh hla kha khawvela cheng mihring tawh phawt huapzo a nih miau avangin, amah ngainatu tawh phawtte chuan an intihtatu theih vekzia a rawn a rawn tarlanna a nih vang a ni.

 

            Milton-a khan Shakespeare-a ropuizia tar lang turin, Egypt lal ropui Pharoa-ate angin thlan ropui pyramid kersak a mamawh ve lo a. Mi tinin an hmuh theih thlan lung ropui ber ber hmanga Shakespeare-a hlutna kha, dam laite’n pho lan hranpa ngai hauh lovin Shakespeare-a hlutna leh ropuina chu dam laite thinlungah zawk an dam chhung zawng a awm reng tawh zawk tiih Shakespeare-a kha a rawn chawimawi ta a nih kha. Chu an thinlunga Shakespeare-a ropuina leh hlutna chu leilung dana mihringte’n kan ngaih ropui leh ngaihhlut marble leh rohlu dang dang hmanga tar lan ai chuan a hlut zawk kumkhua turzia Milton-a Hian thiam takin a rawn chham chhuak ta a.

 

Milton-a’n Shakespeare-a a chawimawina tluk bawkin Zofate dam chhung zawng, JF Laldailova hian thlan ropui leh ngaihsanawm, a hmu apiangin, “He tah hian Zofate rohlu a zal e” an tih ngai hauh lovin a thu leh hla min hnutchhiah atangte zawkin JF Laldilova ropuina leh hlutna chu, kan thinlungah zawk englai pawhin a awm ve reng tawh dawn a nih hi. Milton-a vek hian heti hian a hla hril kal tlanga zawhna a zawh chu a rawn chhang zui ta a.

 

Dear son of memory, great heir of Fame,

What need’st thou such weak witness of thy name?

Thou in our wonder and astonishment,

Hast built thy self a live-long Monument.

 

            Hriat rengna ropui ber, mihringte kan dam chhung zawng a hming chuai tawh ngai lo tur Shakespeare-a chuan a kut chhuak ropui ber ber kal tlang zawkin, amah kan hriat rengna tur lungphum amah zawkin a phum ta a ti ang chiahin, JF Laldailova pawhin a Thu Ngaihnawm Huang, a Bible Thlirna, a lehkhabu lehlin tam tak, fakselna (critics) lama a kut chhuak leh a diksawnari kal tlangte’n dam laite’n amah hriat rengna lung phum leh lung phun ropui kan siamsak ngai lovin amah leh amah a inchawimawi kan ti ve thei ta a nih hi.

 

            A hun lai na na na kha chuan Zoram khawvelah JF Laldailova anga mipui thinlung khawih danglamtu, kan thinlunga thu leh hla ngaihvenna thlipui tlehtir theitu, inhnialna ropui chawk chhuak thei, khawvel huapa lehkhabu ropui ber ber min hmel hriattirtu dang tum ah an awm lo ti ila, thu kan uar lutuk a ni thei ang em? JF-a kha a hmel hmu hauh lo pawhin a hming tal chu hre lo an awm lo ang e tih tur khawpin, a hun lai khan Zoram pumpui kha a al chhuak a ni ber a. Chutiang khawpa Zofate rohlu, a pianchampha phak kum 100-na puala thu ziak ve tura kei ve mai sawm kan ni ta tlat mai hi, a zamawm rualin ka nuna mellung pawimawh tak a nihzia phat kual vel chiam ka tum ting lo mai ang.

 

Mi hrang a lo piang ta : JF Laldailova kha January ni 9, 1925 kumah lo piangin, tun kum hi a kum 100-na a lo ni ve ta reng mai. Mihring nun hi eng emaw ber hian a khalh kal thin a, JF Laldailova pawh a bang bik chuang lo. Engti tiha Zo tawng leh Sap tawng thiam ber tia mite’n an chhal chhan tih zawhna awm thin chhanna chu, “In mi fakderna hi tak tak ni se ka va han ti êm! Eng pawh ni se, in rin aia ka thiam chak pawhin, mi lunglêng thei mi ka nih vang chauh a ni ang. Lunglêng mi ni suh ila khawiah tehlul nge hla chang khat pawh fumfêa ka by-heart theih ang?” tih hi a ni. Lunglenna hian mihring nun chhungril bera awm, inphum ru, eng emaw zuk kai harhin, mi thenkhat nunah chuan thu ziak hmangin a rawn inlar chhuak a.

 

            Mi thenkhat nunah ve thung chuan lemziak hmangte’n a rawn inpho chhuak thin. JF Laldailova kha lunglen avanga boral ta ang hiala an sawi Leitlangpui Fam Lalzova ang maia pa lungleng mi a nihzia, a thu ziak hrang hrang atangin kan hmu kur ngei nguai a. Kha a lunglenna kha ngawi renga awp hlum mai lovin, thu leh hla hmangin a rawn pho chhuak ta a. Chu chu Zofate tana malsawmna rohluah a lo chang ta a nih hi. He a kum 100-na pual hian, JF-a, Dungtawia tia amah ngamtlâktute'n an koh bawk Sap ṭawng leh Mizo ṭawng thiamzia, a sulhnu tlem aṭangin tar lan kan tum dâwn a ni.

 

A sap tawng thiamzia : JF-a Mizo țawng thiamzia kha Zo tawng thiam ka ni inti pha ve ik chuan an sawi bang thei lo a. A Sap țawng thiamzia erawh a thu ziak kal tlanga fiah tak leh ngaihnawm taka min hluitu, keia lehkha chhiar zau lo leh chhiar tlem hian hmuh tur alawi ka nei mang der lo a nih hi. Chutih laia keini ang duangina, JF-a sap ṭawng thiamzia pho lan lo han tum ve khanglan chu, pialtlepa liluh tum tlukin a harsa tih ka’n hai hauh lo. A kut chhuak kan ti bawrhbâng zawk ang tih pawh hlauhawm tak a ni! Mahse, zah fákah lû êm a chhum bik lo'ng chu.

 

Churachanpur nula hmêl ṭha Ethel-i, Zarbawihi tia a koh duat ṭhin hnenah, JF-a hian lehkha a thawn ṭhin a nih kha. He a lehkhathawn hi Pu R. Lalrawna'n phuah khawmin, lehkhabuah a siam hlauh mai a. Zofate kan vanneih phahin, Pu Rawna chunga lawmthu sawi mawlh mawlh tur kan lo ni. Napoleon-a'n Josephine-i hnena thaikawi bawngte a thawn te, John Keats-a'n Fannu Brawne-i hmangaih lehkhathawn a thawn ṭhin te, Elizabeth Barrett Browning-i'n a pasal ni ta Robert Browning-a lehkha a thawnte khawvelin a ngaihhlut si chuan, Zofate hian JF-a Love Letter hi kan ngaihlu ve ngei tur a ni!

 

JF-a hian a Love Letter hi Mizo leh Sap ṭawngin a ziah pawlh nasa hle a. Lehkhathawna a sap ṭawng thu mal chheh dan leh, a thu ziah (sentence) pahnih thum lek aṭangin JF-a sap ṭawng thiamzia tar lan kan tum dâwn a ni. JF-a hian Figure of Speech, thu ziak chei mawina thu mal chheh dan hrang hrangte a hmang thiam hlawm hle a! Chung zinga pakhat, kan ziak mi tam zawkin an hman tam loh tak, Antanaclasis a hman thiam dan kan en dâwn a ni.

 

Antanaclasis chu thu mal pakhat ni si, sentence-a thu awmze hran daiha hman kawpna hi a ni. Homonymy nen hian ngaih pawlh loh tur a ni. Homonymy-ah chuan thu mal lam rik dan inang, write/right, know/no, waste/waist hmangte’n sentence siam a ni țhin. Tichuan, JF-a'n Ethel-i hnena thu a thawn hi lo en ta ila. "Don't snap at me by not sending me your snap." tih thu hi i han chai hmasa ber teh ang.

 

He thu hlawm khat (sentence) lekah hian JF-a hian Antanaclasis a hman thiamzia min hmuhtir a. Snap hmasa zawk hian, ṭawngkam vin leh nâ taka inṭawng khûmna lam a hawi a. Snap a hmanna hnuhnung zawk erawh, thlalak emaw thuchah (message) sawina a ni thung.

 

Snap hian awmze hrang hrang a nei a. "Vawi leh khatah a tiang ken lai chu, a lai takah a ti tliak thut a!" tih thu-ah, vawi leh khata ti tliak sawina hi Snap (verb a nihna) a ni. "Chu thu thin ṭhawng tak a han hriat chuan, vawi leh khatah a zawi nghal thut a!" tih thu-ah hian, verb angin ‘zawi nghal’ tih nân hman theih a ni leh. Thla lak dâwna kan han hmet ri khep sawi nân Snap hi hman theih a ni leh a. "Min vin vak suh" tih nân pawh hman theih a ni bawk. Snap hi noun ang pawhin a la hman theih leh ta zel a. Mahse, chu lam chu kan sawi kai tawh lo mai ang.

 

Tichuan, JF-a thu ziah awmzia chu, "I thlalak min rawn thawn tura ka ngenna che kha ngai thiam lovin, i thlalak min thawn duh loh vangin nâ takin mi hau kher suh ang che," tiin, Antanaclasis a hman thiamzia a lo lang ta a. Sap ṭawng thu mal han chhaih kual velah zet hi chuan, JF-a lo chungnunzia kha sâng tak a lo ni! He ṭawngkamah hian Ethel-i va chhaihna Pun (ṭawng mei nei) a bilh tel hi kan hmu thiam em? Antanaclasis hi Pun chi khat a ni tih lo hre ta bawk ila. A ṭawng neitu sap pachalte pawhin, hei aia mawi leh nalh hian snap thu mal thu hi an hmang thiam bik kher lo ang!

 

Benjamin Franklin-a thu hla pakhatah, "Your argument is sound... all sound" tia Sound thu mal hman nawnna te, Romeo & Juliet lemchana, "Where civil blood makes civil hands unclean" tia Shakespeare-a'n Civil thu mal a hman kawpna te aiin JF-a thu hla hi a nep bik hauh lo tih i hmu thiam chho thuai dâwn e.

 

Franklin-a thu ziak awmzia chu, "I hnialkhan han chhawp chhuah chu a dik zet mai. Mahse, beng dâr nghawr nghing lawih khawpin a bengchheng a nih hi maw le" tihna niin, Sound thu mal chu 'dik' leh 'bengchheng' sawina a ni kawp tih kan hmu thei a. Tin, mi va elsenna (Pun) a bilh tel bawk hi kan hmu thiam em? Shakespeare-a pawhin, "Remna duhtu mipuite chuan, râpthlâk taka thisen chhuahin an intibawrhbâng ta a" tiin Civil thu mal chu mipui sawi nân leh thisen chhuahna kut neitu angin a rawn hmang kawp a nih hi.

 

A dawt lehah chuan he thu, "But at least a negative of it should not be denied in the negative" tih hmangin JF-a hian a chunga lehkhathawn a ziah hi a ziak chhunzawm leh zat a. Hei zet chu a rilin, a thûk leh zual sauh a. Shakespeare-a thu leh hla hriat thiam tuma hun rei tak kan chambang ṭhin ang maiin, a thu chheh awmzia hriat tumin ngaihtuahna sen a ngai ta hle mai. He thu hlawm khatah hian, Snap thu mal ang bawkin Negative thu mal hmanna Antanaclasis kan hmu leh ta.

 

He thu hlawm khat 'A negative of it' tia 'negative' a rawn hmanna hi thlalak la print chhuah loh sawina niawm tak a ni! A chhan pawh a hma thua JF-a'n Ethel-i hnena a thlalak a dilna kal zel a nih vang a ni. Mahse, thlalak lam sawina a ni hauh si lo! A thlalak a dil avangin, Ethel-i khân ngaihdan herh deuh tak a lo nei thei a.

 

Chu a ngaihdan dik lo tak a chu, nasa leh zuala miin an ngaih thiam loha, an inkâr thu (thlalak indilna kal zel) dik lo taka sawi darh a nih zel loh nân, thlalak a thawn duh lo a nih pawhin ngaihtuahna herh zet a lo pian loh nân, ṭawngkam fel lo tak nena thlalak a dilna lo hnawl lo tura a ngenna a ni ta a ni! Chung thu sawi nâna JF-a'n sap ṭawng a han hman thiamzia hi, sapho ngei pawhin ngaihnawm an tih ka ring thin. JF-a'n Ethel-i lehkha a thawn pakhatah chuan, he thu ziak ril êm êm leh mawi bawk si hi kan hmu leh a - "If ever you ever can ever possess the sentiment to feel…"

 

A ngialngana lehlin (literal translation) chuan, "Engtikah emaw i thinlunga mi duhna tak tak i ti lang ve thei ngai a nih chuan..." tiin JF-a hian Elipsis (...) hmangin a thu a ti tawp a. A thu sawi duh sawi zo si lovin, chhiartu apiangte'n engtin ni zel ang maw tia suangtuahna khawvel fang turin, JF-a hian a thu ziak kal tlangin min kalsan ta a nih hi. Elipsis hmang thiam nih hi, ziak mi ropui nihna pakhat a ni ve reng a ni.

 

A thu chhehah hian figure of speech-a Repetition kan hmu a. Repetition chu thu hlawm khata thu mal lam rik dan inang hman nawnna niin, JF-a Repetition rawn hman hi, Assonance – Thu mala vowel ri inla lawn phei zat zat sawina niin, poetic leh lyrical quality mawi tak a rawn ziak chhuak ta a ni. Hetianga ṭawngkam hriat thiam awlsam tak, mawi tak ni bawk si hmanga thu han phuah mai kawngah JF-a kha, Literature khawvela an mi chhuanvawr sap pachalte nen tual khat an lêng dun tiin, huai takin kan sawi ngam ngei ang.

 

He thu mal; 'Ever' a rawn hmanna hian, JF-a'n Ethel-i a va ral khat chhainaah hian, a châng chuan rinhlelhna thlipuiin a nuai ṭhin tih min hriattir a. A châng leh beidawn rûkna neiin, duhthusam thamral riai riaina thlifimin a chhem heuh heuh ṭhin tih min hrilh bawk. Tin, he thu hlawmah hian thu inkalh leh lungchhiatthlâk (paradox/irony) anga ngaih theih kan hmu bawk. "...possess the sentiment to feel" thu hian JF-a ngaihtuahna min hmuhtir a. Ethel-i chu suangtuahna hlimthla mai, tak rama chenpui theih ngai loh tur anga ngaihna, an inkâr thu-ah hlauhthawn rûkna a nei ṭhin tih min hmuhtir a nih hi.

 

Chu mi sawi nâna a sap ṭawng rawn hman hi, Chawngtinleri ang maia duhawm leh ngaihawm zu nia! JF-a chhûngril nuna thu inkalh awm hi, Ethel-i hian a hmuh hmaih bik hauh lo! He a lehkhathawn chhan letnaah Zari hian, "Ka thawh aṭanga ka mut thlengin ka hria che" tiin a rawn hnem ngat asin! Zari chenna in kha Churachanpur kan chhun pelh pahin, kan tlawh ve ngei a. JF-a sap ṭawng hmante kha, hre thiam vek ṭhin tak ang maw?

 

Mizo tawng a thiamzia : Ti khân, JF Laldailova sap ṭawng thiamzia kan tar lang ni ta se. Thui dâwn lutuk lo se zawng, a sap ṭawng hman thiamzia tar lang turin, a thu ziak tam zawk kan bih tel tur a nia. Mahse, kan han tar lan aṭang ngawt pawhin, JF-a sap ṭawng thiamzia hai rual a awm lo a nih hi. Tunah chuan sap ṭawng, Mizo ṭawnga lehlin a thiamzia leh, kan ṭawng a lo hman thiamzia lam kan bih ve leh thung dâwn a ni.

 

Mi hrâng fâm ta JF-a’n Shakespeare-a thu leh hla a lehlin khân, Shakespeare-a ţawngkam hman ang diak diak (Literal Translation) in a letling lo a. A hun lai leh tun thleng pawha Zofate hriatna leh nun milpui, mipui nawlpuiin ngaihnawm an tih turin, hriat thiam awlsam tur zawng khan Hamlet-a leh lehkhabu dangte kha a letling ţhin tih, a kut chhuak kan en chuan kan hmu thei ang.

 

JF-a khan Mizo hnam nun phung milpuiin (Cultural Adaptation) lehkhabu a letling ţhin a. Shakespeare-a’n, “...when yond same star that's westward from the pole. Had made his course t' illume that part of heaven, where now it burns” a tih chu JF-a khân, “…khi, zangkhaw mei hêma a rai khian tuna thing bük zâr hmawr a thlen hun lai takin” tiin Zopa kut chhuak lemchan ang maia chhiar theih turin a rawn letling a. A sap ṭawng awmze bo hauh si lovin, he tribal thluak mil tak hian a letling thiam a nih hi!

 

Chu bakah Shakespeare-a ţawngkam, a sap ţawng awmzia ang ni lo, (Linguistic Amplification) anga duh tâwka zalenna inpein, Shakesprare-a thu leh hla chu zau zawk leh fiah zawk tura lehlin pawh a ching hle bawk. Ophel-i’n a pa chungchang a sawina – 'How should I, your true love know from another one? By his cockle hat and staff...' tih a lehlin dan hi en teh.

 

‘A suak, a tak rim ka thlei thiam lo, Val zawng sakhmêl pâr leh diar ze ṭial, Dam tui ang an luang hmun e’ tiin a letling ta a. Hamlet-a thawnthu kha Mizo thawnthu ngaihnawm tak angah chhuahin, Zo ṭawnga thu mal mawi ber ber hmangin a thuam famkim ta emaw tih mai tur zu nia! Hetiang taka letling tur hian, Mizo leh Sap ṭawng thiam êm êm a ngai a. Chu chu hre si lovin tun tlai thangthar rualte’n, zahngaihna nei lek lova sap tawng an han letling thin hi chu, hmuh a hrehawm teh zawng a nih hi!

 

Hamlet-a pa thlarau a rawn inlâr a, Horatio-a’n tu nge a nih inhriattir tura, ‘By heaven, I charge thee, speak’ tia a han biakna hi tun lai ţhangthar rual, You Tube leh film letling ṭhinte chuan, ‘Pathian/Van hmingin thu ka pe a che’ an tih ngei ka ring. Ṭhangtharte'n sap ṭawng leh sap ṭawng lehlinna kan ṭawng an pawngsual dan hi, sawi zau a châkawm hle!

 

JF-a erawh chuan, ‘Van ram hmingin ka chaha che’ a han ti zaih mai a! A lehlin mawizia hi kan zuk hmu thiam mai em? Dam lai mihring an hmachhawn miau loh avangin, mitthi thlarau, zan hnih a zawna rawn inlâr hnena thu han pêk ai chuan, thu han chah zawk kha a awm ngawih ngawih a. Hei ringawt pawh hian JF-a lehlinna mit hi a fiah mai ni lovin, a themthiam tih min hmuhtir thei a nih hi.

 

Marcellus-a vekin Horatio-a hnenah, ‘Good now, sit down and tell me, he that knows…’ tiha ‘he that knows’ tih lai tak JF-a’n, ‘Nang kan thiampuipa hian i theih chuan’ tia a han letlingte hi a fuh ngawih ngawih khawpa, faifûk raih chi a nih hi! Hetianga sap hovin ṭawng tlânglawn tak, nitina kan inbiakna ṭawngkam an hman ṭhin mawi leh dãk thlarha lehlin kawngah, JF-a khân a hun laiin mi pahnih khat bak elpui tham a nei hauh lo ang le!

 

Horatio-a thu sawi JF-a lehlin dan hi ngun takin en ta la, Literal Meaning aia ţawnghmang thiamna leh Cultural Adaptation hmanga, kan hriat thiam theih tur zawnga thu a lehlin dan kan hmu fiah mai awm e. A sap ṭawng tar lan ngei hian, a letlingtu thiamzia a hmuh theih chauh thin. Chuvangin, he lai thu pawh hi sei deuh mah se, I han tar lang hram teh ang.

 

A mote it is to trouble the mind’s eye.

In the most high and palmy state of Rome,

A little ere the mightiest Julius fell,

The graves stood tenantless and the sheeted dead

Did squeak and gibber in the Roman streets

As stars with trains of fire and dews of blood,

Disasters in the sun, and the moist star

Upon whose influence Neptune’s empire stands

Was sick almost to doomsday with eclipse.

And even the like precurse of feared events,

As harbingers preceding still the fates

And prologue to the omen coming on,

Have heaven and earth together demonstrated

Unto our climatures and countrymen.

 

"Chu pawh chu a ni maithei. Hmasâng Rom vanglai Kaisara an phil (thah tih aia phil a hmang hi a fuh teh e!) dawn ţum pawh khan thlante inhawngin (the grave stood tennatless – Shakespeare-a ţawngkam thiamzia i hmu em?) thlarauvin kawtthler an fang ţhin an tih kha maw le. Hun râpthlâk a rawn inher dawn meuh hi zawngin, Simeikhu a rawn inlâr a, thi hlirin daite a tla ţhin. Lei hnuai leh thim lal thupekin khawvel tawp hun tur puang tur niawm takin chhak chhuah leh nachang pawh hre lo khawpin awkin ni a lem niin an sawi thin asin. Hun rapthlak lo thleng tur puang lawk turin leh leh van hi an inthurual thin niin an sawi a" tiin a letling ta a.

 

Heti zawng hi JF-a Sap ṭawng leh Zo ṭawng thiamzia tar lanna lo ni ta se. A lehkhabu hrang hranga a thu thiamzia hmuh tur awmte hi, ṭhangtharte'n an rawn buan zel turah i ngai ang. Tichuan, a dam reng lai pawhin, mite'n JF-a kha thu leh hla thiam ber ang maiin an sawi ṭhin a nih kha. Mahse, he a ṭawngkam chheh hian tiril a fán ngaih asin - "Knowing my own limitations, I daily consult, day in and out, in English and Mizo whoever happenns to be near me" tiin, thiam tâwk intihna nei lovin, nitin ṭawng a zir ṭhin thu a sawina hian, JF Laldailova kha pa tlawm tak a ni tih min hriattir.

 

Hmangaih lehkhathawn chu : Zanin ang kum 1980-ah khan J.F. Laldailova'n kum eng emaw ti chhung bang lova lehkha a lo thawn țhin, a ngaihtuahna zatve aia tam mah a hrilh țhin, a lung ti leng a, a, suangtuahna chawh thawhtir țhintu, a hming pawha a koh phal loh, "Ethel" a tih loh leh, "Zarbawih, Zarmam, Darlin, Ka nau hmelțha, Ka nau Zar, Dearest..." tia a koh țhin, Ethel L. Zari (Churachandpur nula) chuan mual a liam a. Zari hriat reng nan leh a pual liau liauin aw zanin chu.

 

"Zari lei taksa chu, a mi ngaihsan leh a ngaih em em, hlate khua ațanga lo zin a, tlawm leh zah pawh dawn zo lova a rawn zawn chhuah hram hram, vawi tam thaikawi palai bawngte pawh a lo tirh ve fo tawh țhinna, J.F. Laldailova leh kal hmasate chawlhna hmun ralmuang pan tur chuan an lo thlah liam ve ta a ni."

- R. Lalrawna

 

Kum 1974, Khuangchawi thla ni 8 zan te khan J.F-a khan Zari lehkha tur a ziak malh malh a, "Vai zingah pawh ka lung hi a lêng thei êm êm mai a, Karnaphuli (Khawthlang tuipui) lo luangte chu, ‘Hetah pawh hian Zoram thlî a tel ve ngei ang,’ ti tein hmai phih nan ka hmang a" a han ti te te a, chutah a la duh tawk mai lo.

 

Zanlaiah khawnvar a chhi êng a, a va ziah chhunzawm leh pawh a ni mahna. Heti hian a'n ti zui leh a, "Krismas chawhnu her, nî-ina tlang pang a chhun tleu te hi ka ngai thiam lo. Tlai ni tla kawl êng te hi hmuh hreh chung chungin ka hmu ning lo. Pawm lai neih leh neih lohva i pawh a ni lo va, zan thla êng tak mai hnuaiah te hian ka muhil hleithei lo va, fianrialah hnahte ka va tum leh ringawt thin. Mi la mu nghet lote pawh an lunglêng ve thei a ni chêk ang chu, "Tûnge ni ta ngai?" ti ni âwm takin tukverhte hi an rawn hawng sap sap țhin asin. Tlangsâm par, hlonuar leh theite parte hi enchet dawl ka ti a, a par mal tê tê pawh hi rei ngial ka bih peih țhin."

 

Ni, tunlai angin zing lama phone dah tauh a, tlai lama inbiak fuh leh nghal a, "Chaw ei khamah ka rawn phei ang," tia, engkim inhrilh a, inbiak zung zung theih a ni ve lo. Zan thla eng hnuaia han lunglen veng veng a, lehkhathawn han ziah mial mial mai chu a nuam dawn hian ka hre țhin.

 

JF Laldailova'n Ethel-i lehkha a thawn tamtak zinga a lar deuh leh, nula tlangvalte tan pawha ngaihnawm, thu thlum leh lungtileng tak tak tlêm hi thur chhuak ang aw.

 

"Nau Zâr, khawvela nangni ang parmawi in lo vul theih hi chuan Pathian awm leh awm loh chu chhiarkawp nena chawhchuah kan tum hi a tul lo. Nang hi a proof ber chu i ni mai."

 

"Hmelthat vâng hrim hrima Van ram kai sa tûra ka lo ngaih lei pangpar mawi, kan khawvel hi a hnawk tehlul nen, nangni ang fa in lo piang ve hlauh mai hi chu thla a muang sawng sawng mai thin. Ral-khat atang pawhin ka nunkhua hi i tinuam hliah hliah thin tih hi hre reng ang che."

 

"Tisa lei leh vâna thilsiam zawng zawng zinga mawi ber tûrah ka chhâl ngam lo che a; mahse nangmah ka hriatchhuah apiang che hian khawvel zawng zawng hi mawi thar ta thut hian ka hre thei thin a, ka mi huat êm êmte chungah lam te pawh hian, rilru ringawt chauh na nâ nâ chuan ka nêm thei thin zuk nia!"

 

"Rilrua i hming (a pum pawh, a phel pawh) han chham a, mitthlâa i hmêl han hmuh leh nghâl hi chuan, Lianchi-a sakhmêl chanve chanve tal puta, mahni kum zât atanga kum 25 ngawt hlawi theih hi a châkawm mai thin."

 

"Khawvel thar leh hunah hmeltha deuh zawka ka lo pian a, nang chu tûna nangmah ang chiah (chhe tê maha danglam chuang lo)-a i lo pian ve leha, kan kum a inthlauh loh chuan, arsi piah lam ramah pawh awm mah la ka rawn zawng chhuak ang che.

 

"Zâri, ka duhsakzia che hi i hre pha tak tak chuang lo vang. Chuvangin tûnah rih chuan mangtha, dam takin rih mai. I thlalâk min rawn thawn thuai loh chuan ka tap thei tak tak ang. Zâmpuii hmêl hmuh maiin min hnêm zo lo. Unau mah ni ula, mi ti vir tham pawh a tling lo.

 

(Ethel-i khan J.F-a thu awihin thlalak chu a han thawn ta a. J.F-a lo chhanlet dan mawlh hi a pui. Amah ti virtu lek an chang zel mai si!)

 

"Hetiang thlalâk mai mai, tah ti-tam, lung ti lêng, bei ti sei, beisei ti bo, rual ti-awt, rual awh ti-na, mumang ti rethei, suangtuahna ti hurtu, vawi khat pian man ti-awm lo - engati nge hetiang tea mi rawn elsêna mi rawn runrâl? - dang ti ro leh chil tipût thlâwn mai mai! Duhawm teh mah se, a tak tak nena ka han khaikhinin, i ti no, i dynamic personality kha a bei tel ve thei tlat lo mai a, he i lemthla hi a tak takina a (i) rawn zui thlen hma chu lung a awi tak tak thei dawn lo."

 

"Tlai a lo ni a, tlai ni a êng tha bawk a, ka hre chhuak leh ta che a, ka lung a lêng leh ta êm êm mai a. I hmêl ka la hmuh tlêma, i thlalâkina mit a fah khawp loh tehlul nên ( I hlimthlâ tê mai hi ka chan tawk), heti khawpa ka han ngai thei ta mai che hi mak ka ti tharin naupang inkhualtelemna khawvela nangma chungchanga day-dreaming ka indulge luattuk vâng a nih ber ka ring a, pa-tar tê tawh si, ka chawh ngawt mai! Chawh tak rawh i!"

 

J.F-a'n a hming pawha a koh phal loh, "Ethel" a tih loh leh "Zar-bawih, Zâr-mam, Little Darling, Ka nau Hmelțha..." tia a koh thin khan, J.F-a liam hnu lawkah min liamsan chawpchilh ve nghal mai bawk si a. An uiawmin an pamhmai dun mang e!

 

Zâri kha a thih hma deuh atang khân a hmêlah danglam deuhna neiin an hria a. Lunglên viauna emaw, thil vei rûk riau emaw nei hi ang an lo ti deuh va. Mahse a hranpaa natna vei nei ta lêm lo chu, hnathawh leh rual kawm a thulh chuang lo va. 1980 May 11-ah pawh a dan pangngaiin office a kal a. Ni danga a office kalpui thin, a thiannu Nl. Krosțani chuan chu mi nia a office lo bãng chu chau êm êm niawm hian a lo hmu a, a ngaih a tha vak lo va. Chak vak lova a hmuh ang ngeiin, chu mi zan atang chuan Zâri chu a chau ta viau mai a. A natna sawi tur pawh hriat mang si loh chuan a chau zual telh telh a, zân dar 12 a pêl hret-ah chuan, lunglen khawharna leh natna reng reng awm tawh lohna hmun chu panin, J.F-a hnungzuiin mual min lo liam san ve ta a ni.

 

Min la dam pui se la âw. He Facebook kal tlang ngei hian biahthu D han inhlan bawk se la, a va nuam dawn tak! An inkoh dan mawlh khi tunlaia induat vak tak tak mang si lo a, "Duat, Boih," intih kual vel ai hian, kei chuan mawi ka ti a, lairil a fan a, a tak ka ti.

 

 

Poetry lamah pawh a duai mawlh lo :

 

“Poetry lama a kuthnu hmuh tur awm rai tawh lo mah se, ‘poet’ ropui biru a ni kan ti lo thei lo vang. Thu-ah hian ‘poetry’ a awm thei a ni tih ngaihdan a nei a, chuvangin a thuchheh reng reng, a vuak, a thlûk, a kah danah te a dak thlarh mai a, a thuchheh hi a inchhawk nghuat nghuat a ni ber e” tiin Mafaa khan JF-a’n poetry lamah pawh a duai lohzia min hrilh a. “A thute hi ‘poetic prose” a tling a ni. St Placid’s school-a a kal laiin poetry inphuahsiakah pawh pakhatna a ni a, an zirtirtu French Canadian-ho chuan a thiam êm avangin ama irâwm chhuak a nih an ring lo hial a, “Mi thiam phuah sa i ‘copy’ chhâwng a ni lo maw?” an ti phah a ni” tiin poetry phuah a thiamzia Mafaa vekin min hrilh leh bawk.

 

Mahse, a hun lai khan Zofate thu leh hla khawvelah poetry khan hmun a chang chau e mem tih hriaiin, thutluang (Prose) khawvel min hrutpui ta zawk niin a ngaih theih. Shakespeare-a lemchan (Drama reng reng hi poetry hmanga ziah chhuah an ni a. Blank Verse hman niin, tlar tinah thu mal lambi 8\10 a awm tlangpui a. Tin, iambic pentameter (da-DUM da-DUM da-DUM da-DUM da-DUM), thu mal hmasa zawk lam dan hniam, a hnuhnung zawwk lam dan sanga rem a ni thin. JF-a leh Shakespeare-a lemchan letlingtu tam zawkte hian prose anga an lehlin thin avangin, hla hril lemchan a ni tih a nawlpuiin kan hriat loh phah niin alang. Prof R. Thangvunga chiah hian poetry a nihna angin a let a. Much Ado About Nothing ka lehlin pawh kha a tam thei ang ber hla hril angin, lambi 10 hmangin ka let ve a nih kha.

 

Romeo & Juliet lemchan-a Shakespeare-a poetry mawi ka tih em em chu hei hi a ni –

 

White his shroud as the mountain snow,

Larded all with sweet flowers,

Which bewept to the ground did not go

With true-love showers.

 

He hla hril hi JF-a chuan heti hian min lehlinsak ta a –

 

A bahsam vur anga var,

Fam rolung mual I liam ni khan,

Nemrang puan ka thuch che kha,

Hmangaih mittui leh pangpar,

I thlan khur (a) ka surtir kha!

 

He laia JF-a tawngkam hman atang ringawt pawh hian, poetry lama a thiamna rilzia, thukzia leh tawngkauchhah hman a thiamzia kan hmu thiam lo a nih ngat chuan, keimahni lamah fel lo a awm a ni ngei ang! Hei bakah hian Shakespeare-a poetry heti hian kan hmu leh bawk -

 

 

Quoth she,

“Before you tumbled me,

You promised me to wed.”

He answers,

“So would I ha’ done, by yonder sun,

An thou hadst not come to my bed.”

 

He thu hi mawi em emin JF-a khan heti hian hla hril hmangin min lehlinsak leh a.

 

Zal tura min thlem lai khan,

Run hmun luahpui mi tiam kha,

Thlemsam run lumpui ai chuan,

Biahthu tiam sut ka thlang zawk e.

 

JF-a poetry la hmu ngai miah lo tan pawh, he lai hla hril pahnih a phuah han en hian poetry huanga JF-a chim chin lo sanzia kha hmuhhmaih rual a lo ni lo! Keia lehkha chhiar zau lo lutuk hian, JF-a lehkhabu lehlin dangte kha chhiar alawi ka neih miau loh avangin, JF-a chungchang thu ziah kawngah pawh hmanrua tlakchham ka ngah em em a. Ka neih ve chhun ang ang hmangin, famkim lo takin JF-a ropuizia leh hlutzia ka han tarlang hi, a hming kan ti thangtlam lek zawk ang a tih ngaihtuahna avangin ka tim er er mai a nih hi. A thu leh hla thiamzia, hei aia chiang leh zau zawka thlirna nei thei turin, a lehkhabu lehlinte kha neiin chhiar tur ik nei ilang zawng, hetiang leka pamhmai hian JF-a chungchang thu ka’n tar lang lo tur hi a ni a !

 

 

Here in lies a man of great,

Writ his name in gold!

 

 

Zofate kan thiang zau (Liberal) tial tial hi !

        Nula pakhat chu mualpho takin Social Media lamah, a chhe zawngin a lar chiam a. Mahse, ṭ hangthar tam takin an lo dawnsawn dan era...