𝐙𝐚𝐫𝐢 𝐉𝐚𝐢𝐥 𝐃𝐢𝐚𝐫𝐲 𝐁𝐢𝐡𝐜𝐡𝐢𝐚𝐧𝐧𝐚.

 

            Khawvel hnam fing hmasa leh changkang kan tihte chuan, an ramin indona a paltlang kal tlangin thu leh hla ropui tak tak an lo ziak tawh ţhin a. Chutiang bawkin Zofate pawhin ram buai denchhena lehkhabu ţha tak tak kan lo ziak ve tawh bawk. Chutih rualin, kha rambuai avanga hmeichhe lamin lehkhabu an ziah erawh chhiar tur a tam lo hle.

 

            Tichuan Pi Thlamuani’n hman ni deuh khân, ‘A kutphah ropui chhûngah’ tih lehkhabu rambuai behchhan a lo ti chhuak tawh a. Tun hnai lâwkah, ‘Zari Jail Diary’ tih lehkhabu chu C. Lalawmpuia Vanchiau leh Hmingthanzuali, thiamna lama Doctorate degree nei ve vete’n an lo buatsaih leh ta a ni. Tun ţumah chuan Zari Diary hi kan bih tlâng dâwn a ni.

 

            C. Zama lehkhabu ‘Zoram a Ţap’ tih kan chhiar chuan, rambuai avanga hmeichhia tan ina tang kan hriat theihte chu; Thangrikhumi, Zokhumi, Zachhingi, Laldinpuii, Sikulthangi, B Thanpuii, Lianhnuni, Zoremthangi, Lalrinsangi leh Zarite hi an ni ta a ni. Anni bakah hian tan ina sipai lamin an khung hmeichhe ang an awm ngei a rinawm hle.

 

            𝐓𝐮 𝐧𝐠𝐞 𝐙𝐚𝐫𝐢 𝐜𝐡𝐮 – A thlalak han en mai chuan nula âwmnêm hmêl tak, nula zawiawi ni ngei tur Nl B. Vanlalzari hi Tualcheng khaw chhuak niin, kum 1952 khân khawvel êng a rawn hmu ve ţan a. Rambuai laia thil thleng pawimawh leh chhinchhiah tlâk ber zinga mi, Mizoram sawrkar hnuaia Police lal pathum MNF lamin an phil hun lai tak khân, IGP pisa-ah LDA cum Typist hna thawkin an pute thah thubuaiah thiam loh chantir niin, kum 6 zet tan inah tantir a ni ta a ni.

 

            Tan ina a tan lai hian Diary a ziak ta a, chu chu lehkhabuin kan lo hmu thei ta a nih hi. He lehkhabu hi phêk 255 a chhah niin, Zorin Computergraphics-ah chhut a ni a. Lehkhabu kâwm hi a felfai hle bakah lehkhapuan chhah chi hman a nih vangin, thu ziak pawh chhiar a nuam hle. Mi thiam pahnihte’n uluk taka an siamrem (edited) a ni bawk a. A chhûng thute pawh chhiar a nuam fu mai.

 

            Tun laia thumal ziah zawm leh ziah zawm loh thuah inhnialna a chhuah mêk lai hian, thumal ziah zawm leh ziah zawm loh tura thu chiangsa kan neih anga ziak ni lo thumal hmuh tur awm zeuh zeuh erawhin mit a ti kham deuh hlek a. Tin, mimal diary a nih ang ngeiin ngaihnawm ti taka chhiar hleih theih a ni lo bawk. Chu tih rual vekin thu ziak ţhang ni si lovah chuan, Zari diary hi a chhiar tlâk hle lawi si.

 

            A chhûng thute hi i chhiar thui tulh tulh ang a, mak tih i ngah telh telh ang! Chu tih rual vek chuan Mizo nih nawmzia leh ropuizia te, hnam angin kan rin ai aiha min ngaih ropuizia te, mi hi kan hriat ang leh rin ang an lo nih vek lem lohzia te, nula pakhat ve mai siin Mizo nih a inchhuana a ram a hmangaihzia leh a ngaihzia te i chhiar ang a. A châng chuan i nui ang a, a châng leh i mittui a hnâm sáwk sáwk ngei ang.

 

            𝐓𝐚𝐧 𝐢𝐧 𝐧𝐮𝐧 𝐜𝐡𝐮 – Zari hi Capt Lalhleiate’n Police lal 3 an phil kaihhnawiah kum 1975, January ni 18 zan khân an chenna in Dawrpui Veng Tharah vai sipaite’n an man a. Chawlhkâr 2 chhûng police kutah ni lo, Brigade hmunpuiah hren phawt a ni. Chu mi hnuah CRPF kutah hlan a ni leh a, sipai camp-ah hian kum khat zet hren zui a ni ta a ni.

 

            Kum khat hnuah mi sual turu buru kan tihho an dahna hmun, Chite kama New Jail-ah an sawn leh a. He tih chhûng hian rorêlna lamin a chungthu hi rêl felin, dam chhûng (chu chu kum 20 a rei a ni) bakah kum 10 leh cheng 2000 chawi tura hrem a ni a. Tichuan, Zoram pawna Assam State tan in, Tejpur tan inah tantir a ni ta a ni.

 

            𝐍𝐚𝐬𝐚 𝐭𝐚𝐤𝐚 𝐬𝐚𝐰𝐢𝐬𝐚𝐤 𝐧𝐮𝐥𝐚 𝐫𝐢𝐚𝐧𝐠𝐯𝐚𝐢 𝐜𝐡𝐮 - Zari hi an man phat aţangin sipaite hian an dâwpna lamah kut an thlâk nasa thei hle a. Mipa ang maiin an hnekin an bêng a, a hate lam an hnek balsak vek a ni! “Khua an ên chuan le a lang lo thei si lo a Ka hmai khabe hmui beng tih vel chu a kâra rawng (tisa) pangngai euh lo lang pheuh pheuh lo chu, a lo duk dum vek mai!” tia amah ngeiin a ziah hian a sawi chiang awm e.

 

            Zari diary aţanga kan hmuh theih chu nula âwmnêm awm têa lang si, a rilru lam paukhauhzia, tawrhchhelzia, a tan in tang zwwk ni chung sia a nu leh naute a ngaihtuah zawkzia aţangte hian chiang taka hmuh theih a ni. A tan tirh aţanga hun rei fe chhûng chu paukhauh takin a awm thei mai a. Mahse, a han tan rei tak hnuah erawh a thinlung no lai takte chu insum zo lovin, lang theiin an rawn hnâm chhuak ta tiam tiam a nih hi!

 

            Mizorama a tan lai hian nitin sawisak a hlawh emaw tih mai tur a ni a! A tawpah phei chuan ama thla ngei pawh hai rum rum khawpin an sawisa rethei ta a ni. Chu ti chung chuan Richard Wumbrant-a ang maiin vawi khat tê pawh a rilru a sawhsawn duh chuang lo. A chângin an vau a, hriamhrei nen an rikrâp thul! A châng leh an thlem a, a châng leh a vau bet thul! Nula mai tawrh atân chuan a lutuk a ni kan tih mêk laiin, Iron Lady ti hiala an koh Margaret Thatcher-ite i rilruah an lo lang thung si ang!

 

            𝐈𝐧𝐝𝐢𝐚-𝐢𝐧 𝐞𝐧𝐠𝐭𝐢𝐧 𝐜𝐡𝐢𝐚𝐡 𝐧𝐠𝐞 𝐙𝐚𝐫𝐢 𝐚𝐧 𝐧𝐠𝐚𝐢𝐡 – A hmêl han en reng reng pawha nula pawisawilo tih hriat êm êm si kha, India chuan chutiangin a lo ngai ikhaw lo! “He nu hi hmeichhe sual ber fing ber huaisen ber a nih hi! He hmeichhia hi a fingin a huaisen si a thiam loh engmah a nei lo a nia. A kut leh keah kawl bun tlat ula, tukverhah sâwn inchi 1 leh a chanve-a zingin thing kheng bet vek rawh u Chu ti lo chuan in silaite kha a chhuh ang che u a, a kap hlum vek mai ang che u!” tiin a chungchang thu an sawi ţhin!

 

            A châng leh “She is a very brave girl she is a patriot” an ti ang a. A châng leh fing chalâk si, sual si, huaisen si an ti bawk ang! A châng leh Zari’n sten gun 1 leh pistol 1 a nei an ti bawk! Vau zam tuma, “Hlauh i nei a ni maw?” tia an zawhnate lah chu, “Pathian lo chu hlauh êm êm pawh ka neih ka hre lo” tiin a chhang ang der ang! He ti êm êma vaihovin Mizo nula an buaipui dan hi a mak tih loh rual a ni lova ni.

 

            “Ka pindanah chuan ni zung tak ngial pawh a lo lut ngai lo reng reng a. Ka khur bauh bauh ţhin, tukverh awmchhunah lah chuan ka dak thei si lo. Zingah chuan Pawite Kapten kha a lo kut leh a. A hnungzuitute chuan towel huh leh balţin lian zetin tui an rawn khai lut a. Ka kawr phelh turin min ti a, ka uh lo tih pawh sawi zawh hmain ka ri no chak chak a. Ka hnung an khirh sawk sawk a, towel huh chuan ka hmui, hnâr leh hmai zawng zawng an han cher ta bur mai a. Tui chu min han leih ta a, ka hak barh barh mai asin. Eng chen leh eng zat nge min leih tih ka hre zui ta lo a, a tihzia ngawt asin!” tih i chhiar zawngte hian, i ţang ţung ngei ang le!

 

            Zari’n a chunga tawrhna thleng a han ziah chhuah duh dan hi han en la, a lâp thei ang ber zelin a chunga thil thleng dawnsawn tumin a rilru a chher hriam tih i hmu thiam ngei ang. Mipa tam tak hian chu chu kan thei hauh lo ang tih ka chiang hle a, Zari hi hmeichhe namailo tak a nihzia hai rual a awm mawlh lova nih hi! Heng bakah hian a chunga thil thleng râpthlâk tak tak thur chhuah tur an va tam êm!

 

            𝐓𝐚𝐤𝐬𝐚 𝐩𝐢𝐚𝐡𝐚 𝐫𝐢𝐥𝐫𝐮 𝐥𝐚𝐦 𝐫𝐢𝐤𝐫𝐚̂𝐩𝐧𝐚 𝐫𝐚̂𝐩𝐭𝐡𝐥𝐚̂𝐤 - A taksa lam theihtawpa an sawisak mêk reng lai hian, a rilru lam chawh buaia sawisak tum reng rengin sipaite hi an hmanhlel bawk! A châng leh chanchin chhe pui pui, a chhûngte leh a nute chungchang thu, a naute chanchin râpthlâk tak tak an hrilh reng bawk a. Ani tân thu dik an nih leh nih loh hriat theih a ni si lo. Chu taka chu a taksa tawrhna ai pawha tawrh har a tih leh a nun ti hreawm ţhintu chu an ni ta a ni.

 

            Chu mai a ni lo! Chu tia tan ina a tan lai mêk chuan a chungchang thuah thuthang dik lo tak tak a lo lêng nasa mai a lo ni a! “An mi benna leh thisen hial min chhuahnate khân rilru natna leh inchhirna, pawi tihna, lungngaihna, zahna min thlen lo reng reng” ti hialin, kawng dang hmanga an rikrâpna a tawrh nat dan i lo en dawn teh ang.

 

            𝐀 𝐜𝐡𝐢𝐩𝐮𝐢𝐭𝐞'𝐧 𝐚𝐧 𝐫𝐢𝐤𝐫𝐚̂𝐩𝐧𝐚 𝐜𝐡𝐮 - Tan ina a tan lai hian Zari hian Zorama, Thangi, Tluanga, Dinga leh Thanga intite hnen aţangin lehkhathawn namailo zet zet a dawng ţhin a. A chanchin chu a tuihnai lo thei ang berin an rawn sawi ta ţhin a ni. “Vaihovin min man ni aţangin ka ţhiante chu thi lek leka an sawisak laiin, kei ve chu an duhtâwkin min pâwl ţhin a. Ka thi lek lek a, ruak ngalngatin zangthalin min ţawn bet a, an duh hun hunah min bei (mipat hmeichhiatna hmanpui) mai a. An mi bei lai thlate pawh an la nasa hle a, Zemabawkah a zualkai ber. Mahse, ka zep tlat avangin lainat ka hlawh lohzia te, tuna Tejpur Jail-ah ngei pawh an duh duha vaihovin min la pâwl ngei nia an rin thute lehkha min thawn kûr lêk lû mai a ni” tiin!

 

            Mahse, Zari hian hetiang hian a chungah engmah a thlen lohzia hriatpuitu atân lei leh van leh a siamtu Pathian an awmzia bakah, Pi Neihthangi te, u Thanţhuama te, Pu Rualkhuma leh Dr Challiankima-te an awm thu a sawi chhuak ve thung a. “Ka chan hi a chau êm a, min diriam zel in duh pawhin ka hnial lo e. Mahse, Pathian min hruaina ropui tak avang hian ka lungngai lo” tiin a dinhmun a ziak chhuak hial a ni.

 

            Zari hi Nationalist dik tak a nihzia hmuhhmaih theih a ni lo bawk. A chhan chhiat leh chauh lai ber hunah pawh, “Aw, Mizo fate nun mawi ber mai kha ka ngai zual ţhin. Ţhian chhan thih ngamtute kha” tih rilru a pu thei tlat a ni. A hringnun ti hreawm zual turin a tanpui vaiho lah an sualin an chimawm êm êm reng a. “Itsiknain an khat a, pakhatin pakhat in ti bik a ti a. Pakhatin chuti bawk. Awi, rilru fim a put theih loh” tiin, vaiho zinga tan hreawm a tihzia min hrilh ta hial a nih hi.

 

            “A kâra han mut zawk lah hian Wareni JM hian mi kai tho zel a, mut chhuak reng reng hian engti rei nge ka awm ang? am lohna hreawm ber chu a va ni êm!” a ti tlawk tlawk mai a nih hi. Eng vangin nge kan ramah min dah loh tiin vawi tam a ţawngvai a. “Zoram, i chhûnga lên ka nghakhlel ber mai” tia a duhthusamte hi a va ropui êm! “Mizo hmêl hmuh ringawt pawh ka thlahlel” ti ngawih ngawih khawpin Zari hian a lo tuar a nih hi. Chu tih mêk lai chuan, “Vawiin chu ka lo cher ta takzet tih ka inhre ta a. Pitar ang maiin ka biang a thawp sát mai” tiin a taksa lam pawh a awngrawp zo ta.

 

            “Eng chen tak vaiho kam chhe tleuh nân awm ang i maw aw? A châng hi chuan rilru hi a sa euh phât ţhin” a ti duh lek fang erawh, mi rilru paukhauh tawpkhawk a nihzia min hrilhtu a ni thung. Vawi duai lo, “Kan rama insawn a ni ka duh ber mai ni” tiin, chhang lettu awm lo bang hnenah a duhthusam a hrilh awl lo a, chhangtu hmêl reng an lo lang thei si lo. Mihring ni ta fam chu, “Vaiho râpthlâkzia hi sawiin a siak lo. Aw, ka ning hluah hluah” tiin, khaw lum lutuk hnuaiah a â lo chauh ţhin a nih hi! Khaw lum tawrh har a tihzia mawlh maite hi. “Aw tih vawng vawng mai hi ka tih theih tâwk a ni si a, sawi ngaihna a awm lo” a ti thlawt mai a nih hi. “Aw, Zoram boruak thlum veng veng mai hip ka va han châk ber mai êm” tia duhthusam mai bak tih theih a nei si lo.

 

               𝐌𝐚𝐧 𝐚 𝐧𝐢𝐡 𝐜𝐡𝐡𝐚𝐧 𝐥𝐞𝐡 𝐜𝐡𝐡𝐚𝐧𝐜𝐡𝐡𝐮𝐚𝐡 𝐚 𝐧𝐢𝐡 𝐝𝐚𝐧 - Zari an man chhan hrang hrangte chu; Murder, Armed, Concealing Knowledge, Waging war against the state tihte an ni a. Mahse, a tawi zawngin a hnuhnung pahnih hmang hian convict a ni ta a ni. A tawi zawng zelin sawi ta ila, a chungchang thu hi Zirlai Pâwl lamin an lo hre ta a. Supreme Court lama a case chinfel a nih theihna turin Zoram mipuiin pawisa kan thawh khawm ta ruih ruih a. A tawpah bail hmanga chhuah zalen a ni ta a ni.

 

            Heng lai thute hi a ngaihnawm êm êm mai a. Hre chiang duh tân chuan a bu hi lei ve mai tur a ni ang. Tan in aţangin a lo chhuak ta cheng a, khatih laia Mizoram sawrkarin hmelma ang maia a lo en hlauh dan te, chuti chunga mipuiin man pawh huama Zari Mizorama an lo hmuah dan chanchinte hi a ngaihnawm ngang mai. Tin, MNF ţanpuitu anga puh a nihna hi thu ik a ni chiah em tih zawng zawngte i hriat duh chuan, ngaihnawm tak, ngaihtuahna ti buai thei khawp thu hla chhiar tur he lehkhabu tawp lamah hian chhiar tur an awm a ni.

 

            Aw le, lehkha chhiar lama thatchhe tak Zofate tân thu kan ziak thui ta mah mah e. Ziah uh ka la ngah hle chungin duh tâwk ta mai ila. A bu tawp lam thu hlate hi ngaihtuahna seng tak chunga chhiar ngai an ni a. Nangmah ngeiin thutlukna i siam theih nân, he lehkhabu cheng 300 man hi lei ve phawt mai rawh le. Hun leh hmasa berah Pi Thlamuani lehkhabu, “A kutphah ropui chhûngah” tih hi kan bihchiang leh dâwn nia. Lehkhabu ziaktute hi fingvar deuh chu ni se, an lehkhabu hi a rang lama kan chinleh theih nân min han thawn vang vang ţhin tur hi a nia!