Sunday, September 29, 2019

Chawngkhum dan tlang huat loh ! (Mafaa vrs Revd Chuauţhuama)




He khawvelah hian thu hlawm thlan bikah inhnialna (debate) ropui tak tak a lo thleng tawh ţhin a. Zoram Khawvelah pawh hian Pu Vanlawma’n Pu James Dokhuma a han critic-te kha a hun lai na nâ nâ chuan sawi leh ih ti tamtu a tling hle a nih kha. Debate angin kal lem lo mah se, Pu James Dokhuma thlavang hauhtu an rawn inlar zui mawlh mawlhte kha khuareia Zofate thu leh hla hausaknaa chhiar a la ni ngei dawn a ni.

|hian hlun ber pahnih Vladimir Nabokov leh Edmund Wilson, Nabokov-a’n Alexander Pushkin-a lehkhabu Eugene Onegin a lehlin dan a sawisel vanga ţhian dun inngeih tak, kum tam tak chhûng an inbiak loh phahna ang te, kum 30 chhûng lai mai, Latin ziaktu lian pahnih, Gabriel Garcia leh a ţhenawmpa, Mario Vargas Llosa-te, hmeichhe pakhat chungchanga an thu a inrem loh vanga an inlaichinna chhe ta duai mai te, kum 1989 kuma Norman Mailer-a’n New York khawpuia suit var ha reng maite hi chuan lungmawlna chi khat an nei tih a sawi vanga Tom Wolfe-a hnen aţanga hnialna lo kal leh thil thleng dang tam tak han chhiar chang chuan mipa leh mipa hi a lo inhuat theih viau a lo ni!

Chhuanthar Zofate zinga thu leh hla lama thawhhlawk ber; Jf-a hnu lama arsi êng ber ni bawk, Mafaa kan chân hnu lawkah ka Pachuau lunglian pui Revd Chuauţhuama, a thil seh tawh thlah leh mai mai ngai lo, a ngaihdan nghet leh dik nia a hriat tawh phawtte chu Pathian thu ang maia sahuai thing vawn tlat mi chuan chhangtu nei lo tura a inhriat vang  nge ni a, a thinlungah huatna reh thei lo a lo pai ve reng zawk tih mai turin Mafaa chu a mupuiin a rawn sai ta nalh nalh mai a! Chu chuan lamţang ve ve siamin Zoram titi lian zinga dai ngai tawh lo turin inhnialna a rawn chawk chhuak ta a nih hi.

Revd Chuauţhuama hian ama kâ ngei hmangin, dt 5/01/2019 Vanglaini chhuakah ‘Mafaa leh Kei’ (Çhawngkhum dan tlang huat loh) a ziah chhan point 5 lai chu ama huang bikah tihian a sawi a.

1. Mafaa kha mi uiawm tak a ni.
2. Zu hian hnuk a chhàt hnem hle.
3. Mizoram sawrkarin zu a khap ţan hi ka fak duh.
4. ‘Boral’tih ţawngkam hi hman hreh tur a ni lo.
5. Mafaa hi Presbyterian Pastor-in a vui a, vanram kai leh kai loh tur lo thliar hi kan hna a ni lo.

Pu Chuaua hian a article bulţan nân - WhatsApp group pakhat, Pastor-ho Titina-ah pawh an rawn târ lang a, a uiawm thu an sawi nak nak a, Pastor pakhat chuan, “Mafaa chu zû vànga thi ni mah se, a contribution enin a uiawm hle mai” a rawn ti nghe nghe a. WhatsApp group hrang hrangah pawh Mafaa ui thu an târ lang chuai chuai a. Thu ziah lama thawh hláwk tak, a bîkin nula leh tlangvâl, tleirãwl lam lawm hlawh zâwnga thu chheh leh chei thiam a nih avàngin ui a hlawh zual a ni ang, tiin a fakawmna laiah duhtawk mai lovin a veilam a han thailang hram duh a!

Pu Chuaua hi ţawnga duhtui tak mai a nihna lo langin, Mitthi sawina awngkam kan neihte chu—thi, hnuk chat, awm ta lo, boral, fam, tlin ta lo, peih ta lo, kal ta, mual liam ta, Lalpa hnênah a châwl ta, kan hen ta, etc. Mi henkhat chuan ‘boral’ tih hman hi an hreh thar vêl a; mahse ‘boral’ tih hi Mizoin mitthi kan sawina awngkam langsàr ber pâwl a ni a; hman hreh chhan tûr a awm lo, tiin a point thumna a rawn tlip zaih mai a. Kei pawh boral han tih mai hi hreh lem lo mah ila, Mizo kan nihna tarlangtu, kan ţawngkauchheh mawi tak takte hmanga thlah liam hi ka la duh cheu zawk ang.

Pu Chuaua hian kohhran rin dan tinghing lawih khawp ţawngkam chheh a neih zuina hian titi a ti tam zual a! Tihian a sawi a, ‘A thlarau chu a Lalpa hnênah a chàwl ta a ni. Mafaa kha a nunah chuan a famkim hauh lo tih chu tlâng hriat a ni; chak lohna a nei ve. Amah ngei pawhin a sawimawi hin, a loa a awm hleih theih loh ZU kha a natna phèna thil awm lian tak a ni. A thih chhan tak chu natna dang pawh ni se, ZU a buan hneh loh avànga kha natna kha nei a ni ang’ tiin. Hawrawppui meuh hmanga a tarlan duh chu ZU bawk a ni! |awngţai sakna kaltlanga vanram kai theih ang dawn dawnin thu a chhep zui hi ngaihtuah chian a ngai mang e! Catholic purgatory beiseina nen ankhat reng a ni dawn a, chumi tlansan Protestant tân hei  hi sawimawi chi a ni lul lo!

Pu Chuaua leh a sangawizawnpui tam zawkte hian zu hi sualah chhuah an duh ngawih ngawih a. Mahse, Pu Denga khan Bible kalh miah lovin, ‘Zu chu thil a ni’ a tih hi an sawizui duh ngai thung lo. Kan Pathian thu hian a awih loh leh phal loh zawka chu zu ruih buai mai hi a ni zawk. Ruih avang thluak fim lova roreltute’n thutlukna an siam palh a hlau a ni zawk. Ruih hmangte hi vanram kai lo tur an nih thu kan hmu a. Zu hrim hrim erawh, mirethei, lungngaihna vawrtawpin a chim buaite tân chuan an rilru hahna leh manganna laka hun rei lo tê chhûng pawh an thil tawrh laka nâchhawk nân zu in rawh se, a ti mai zawk a nih hi.

Kohhrana rawngbawltu pension ve meuhin, ‘|hatna tih ka duh hi ka ti lo va; sualna tih ka duh loh hi ka ti zawk si ţhin a. Ka duh lohzawng chu ka tih si chuan a titu chu kei ka ni tawh lo va, sual keimaha awm chu a ni zawk e. Chutichuan he dan hi ka lo hre ta: thil ţha tih ka duh laiin sualna ka hnenah a lo awm ţhin a ni, ka taksa pengtea sualna dan awm hnenah chuan salah mi hruai ţhin a. Isua Krista kan Lalpa avangin Pathian hnenah lawmthu ka sawi a ni. Chutichuan keimah tak chuan ka rilru chuanin Pathian dan rawng ka bawl ţhin, ka tisa erawh chuan sualna dan rawng ka bawl ţhin’ tia Tirhkoh Paula mangang ţap rawih rawih hi a hre ngai lo em ni zawk? Mihring  i dem lo ang khai!

Ni,  Mafaa khabe liam vawi khatmah la dawng lo mah ila, a kut chhuak aţang hian tunge a nih a rûkin a thu ziak tam takah a tarlang chamchi hi hmuhhmaih a har asin. Vanglaini 19/10/2018-a ‘Ka vuivaih a, ka phunnawi changin’ tih a ziakahte khan Mafaa hi tunge a nih hai rual a awm lo! Tleirawl kum 16 a upa, Nl Mami’n a rawn lenchilh hnua a testimony-te hi, nang ni la i sawi ve thei ang maw? ‘Hlimna hi kan duh ang ang kan hmuhah ni mai lovin kan hmuh ang anga kan lawm thiamnaah a lo innghat a ni tih chawplehchilhin min hmuhtir a.

Lalpa, min ngaidam ang che; i laka ka vuivaih a, ka phunnawi changin. Kutke leh rilru kimin ka awm a, khawvel ka ta a ni!’ Khawvel ka ta a ni,’ a han tih danah hian Tirhkoh Paula nuna harsatna ang nei mi a nihzia a inhriain Pathian hnenah a taksa bawrhsawm tawh tak, nâ reng mai leh mutmu tuah ţha hlei thei lova awm a nih sizia, sual thuneihna hnuaia khawsa a nihzia inhriain a duh lo chunga tisa thlemna a do hneh ngang loh changte khan lawmna reng nei lovin Pathian hriak thih, a mi hriat tawh a nih vang zawkin Pathianin nâ takin a au let ziah a. A han petek chang apiangin Pathianin a nun fiahna tur leh a inhmuhchhuah theihna turin angel inlêng (mitdel, rualbanlo etc) a pêk ţhinziate hi Mafaa hian a hai mawlh lo a ni zawk! Chuvang chuan a ni, Pathian lakah thupha chawi a hreh ngai loh ni!

Pu Chuaua’n Pathian ang maia a natna lo awmchhan chu zu a han ti maite hi a thu ngam thlak deuh! Pathian hian a hnena cheng ve tawh turin Lei pangpâr mawi ber berte hi a thlang ve bawk ngai e. Mafaa aia zu in hnem an tam lutuk! Pu Chuaua’na zu a lam sek chhan leh Mafaa boralna chhan bulpui bera a hmanna chhan hi a thu ziak aţang vekin chiang takin kan hmu thei nia! Chumi um chuan Mafaa chu mipui lama hu, min hnialtu nghal tak kha a ni a. Mafaa nen an debate hmasa ber tihian a sawi hi. ‘Zu zawrh a sawi mawi char char a; min rawn bei nasa khawp mai. A châng chuan mahni inthununna dah haa min beih dàn khing táwka han tih ve mai a chákawm a; mahse thlarau rah ‘insûmtheihna’ (Gal 5.23) kha ka chang tluan chhuak thei ta hrãm a ni. Khami um kha Mafaa nên mi hmaa kan inhmuh hmasakna ber a ni.’

He an  inhnialna hmasa vang hian Pu Chuaua hi a thin a rim ve thawkhat hle tih, Pastor meuh ţawngkam a mawi lo dawn dawnin thu a chheh danah hian a lang a nih hi. Mi nena inhnialna reng rengah chan ţha zawk changtute hi a thinrim zawkah an ţang ngai lo. Manzuala vs RRR debate kha en ta ula, physical & body language piahah Pu Manzuala tlawm chau thubarawh, ‘Pawisa hi engzat chiah maw i neih a?’ tia debate topic lo thleng thleng a tarlang ang deuh khan    Pu Chuaua hi debate-ah hian a chak lo zawk a nih ka ring a ni mai lo va, hmu thuakah ka inngai zawk. Mafaa a ui dan hi in ui dan maksak tak a lo ni tih loh rual a ni lo!

Tunah chuan inhnialna tawp hlei thei lo chungchang a rawn tarlan hi kan bih tawh ang. An inhnialna chu – Mafaa’n Glory hi Ropui a tih laiin Pu Chuaua hian Ropuina a ti ve thung a. Pu Chuaua hian a grammar ang zawngin ţanchhan a nei lo em ni tih mai turin a ţanchhan ber chu - Chutiang chuan tûn thleng hian kohhran chuan a la kalpui ngar ngar a. Kum 2001-a Synod Executive Committee remtihnaa Officers Meeting-in Lalpa awngaina leh Kohhran Thurin Sàwm folder-a chhut chhuah a siamah pawh khân ‘ropùi’ tih a ni a. Kristian Hla Bu leh Pathian Biak Inkhâwm Hruaina Bu (Revised & Enlarged, 2010) aang pawh khân ‘ropùi’ tih zêl a ni – tih hi a ni deuh mai a!

Rev. Zairema’n, “Tihdanglam in duh chuan kan thih hnûah in rawn tidanglam dâwn nia,” a tih kha ka hre chhuak leh hin. He ‘ropùi’ tih hi abstract noun ‘ropùina’ nèn thil thuhmun a ni lo. Pathian ropùina chu a thil siamah a lang; chutih laiin Pathian zepui pakhat chu ‘ropùi’ hi a ni. Vàn te, arsi te, ni leh thla te, khawvêla thil awmte hi Pathian ropuina tilangtu an ni; Pathian zepui erawh chu ‘ropuina’ ni ngawt loin ‘ropùi’ hi a ni. He thûah hian Mafaa chuan kohhran kalpui dàn hnialin ‘ropuina’ tih duhin mual a liam ta a. Mafaa’n a hriat fuh táwk loh pakhat chu Lalpa awngaina hi hla thu (poetic words)-a dah tih hi a ni bawk. Pu Chuauate lamţang ţanfung pakhat leh chu Glory hi abstract noun (hmuh theih loh thil) a nih avangin ropuina a ni ngei tur a ni tih hi a ni.

Vanneihthlak takin  Mafaa hian chhanna ţha zet mai a lo nei reng mai a. “Grik tawnga Lalpa Tawngtaina ziak kan en chuan ‘ropui’ tih hi ‘doxa’ tih a ni a. Bible hmun tam takah English-a ‘glory’ (Gr. doxa) hi ‘ropuina’ ti-a lehlin a ni a; hetianga an lehlin chhan ber chu glory mal din ni loin ‘glory of...’ tih a nih vàng a ni. Hetianga ‘of’-in a zui loh leh a hma lamah qualifyer a awm thin a (Entîrna- his glory, my glory, your glory, etc). Lalpa |awngţainaah erawh chuan ‘glory’ hi mal din a ni a, ‘of’-in a zui lo a, a hma lamah qualifier a awm bawk hek lo. Thuthlung Hluiah chuan Hebrai thumal - kevôd chu ‘glory’ tih nân hman a ni ber a; a context azirin ‘ropuina’ tih hun a awm bawk. Lalpa |awngţainaa hman dàn ang deuha ‘ropui’ mal din chu Sam 79.9-ah- “I hming ropùi nân min chhandam la” tih a ni. Hlaah pawh ‘ropùi’ tih hi hman a ni ve tho.

anfung zawn nan heti ang chungchangah hi chuan hla thu hi chu a hman chi ber loh vang. Hla thu-ah chuan a lam (syllable) bithliah te a awm avangin a phuahtute hian hawrawp dah kim loh emaw, thu lam kim loh emaw neiin, an ‘syncopate’ fo thin si a.  Chu chu literature lama mit keu chin chuan hriat tur. Ropùi thlavang hauhtu’n a hla thu rawn thur chhuahah pawh khian a chiang khawp mai. A sawi ang hian lo pawmpui ta hmiah ila, he Lalpa Tawngtainaa an thumal hman ang, “doxa” (glory) an hmanna ngei ( ‘of’-in a zui loh leh a hma lama qualifyer awm si lo, mal din) kan Mizo Bible-a an dah dan thenkhat, entirna ang lekfangin, i lo thlir teh ang:

“... ropuina te, chawimawina te, thlamuanna te pêk a ni ang.” (Rom 2:10) (“ropùi te pêk a ni ang” tiin an letling lo a nih hi).
“A hnênah chuan chatuanin ropuina chu awm rawh se.” (Rom 11:36) (“ropùi chu awm rawh se” tiin an letling lo a nih hi).
“Pathian hnênah chuan ropuina chatuanin awm rawh se. Amen.” (Gal 1:5)  (“ropùi  chatuanin awm rawh se” tiin an letling lo a nih hi).

Grik ţawnga “doxa” lehlin nan “ropuina” tih ai hian “ropui” tih hi a tha a, a tum a phawk zawk a nih chuan engati nge Bible-a  “ropui” ti lo va, “ropuina” an tih leh hlawm khawm si le, kan tarlan chinah chauh pawh khian? An han chhût an han chhût a, “doxa” (glory) lehlin nan “ropùi” tih chu dik thei ngangin an hre mawlh lo ni tur a ni, “ropuina” an tih chat chat khi. Hemi chungchang thu hmâna ka ziah hmasak ber a lo chhiarin, “Rev. Dr. R. Chhuanliana (L)” a tih khian min rawn phone vang vang a, mi a thlâwpzia thu a sawi ve luam tak asin.

Mafaa hian a tawpah a ţanhmun dikzia huaisen takin a puang ta reng a ni - Lal Biaknaa ‘ropuina” tih aia “ropui” tih a fuh zawkzia, a ziaktu an tarlan loh ka dawn pakhat phei hi pui tak a ni. Grik tawnga “doxa” awmzia Saptawngin a tarlang a. Mizo tawngin, Sap ţawnga a tarlan ang ni hauh lohvin a han sawi vak a; Sa ţtawng thiam lo bum nan a ti ni maw. Heti hian a thutlûkna a sawi a:

 “Ropùina (abstract noun) hi chu hmuh theih loh, khawih theih loh a ni a, doxa a huap zo lo deuh, a letling kim lo deuh zâwk a ni. Ropùi (lam hniam: modified form/Gerund) hi chu khawih theih leh khawih theih loh, tak nei leh nei lo, hmuh theih leh theih loh noun a ni thei a; ‘ropuina’ (abstract noun) erawh chu tak nei lo, khawih theih loh leh hmuh theih loh a ni,” tiin (Somebody kill me, please! Ka thi hak! ).

 Doxa hrilhfiahna kha “ropui” tih nan hman a tum ngar ngar a, a Saptawng chuan “ropuina” zawk a hrilhfiah reng si a. Chuvangin, ama duh angin Mizo tawngin a kuai kual kawi vêl ta mai mai a ni ber e. A nih chuan, “Ropùi (lam hniam: modified form/Gerund)” a tih chu min han hmuhtir ula, min han khawihtir teh u le! – tiin chona a siam khum salh a, tun thlengin Pu Chuauate ang, Rev Zairema leh Pastor HS Luaiate ang, sap angchhûnga ţhanglian tân chuan Zosap kut chhuak hi sawisel enah an en loh vang ngawtin a dik lo zawk tih an hriat na nâ nâ pawh an pawm lui hram zel a. Chu chu Mafaa hian chiang takin a hmu si a!

Tihian, a ţanhmun a sawi ve ta ngat reng a ni! -  ‘My country, right or wrong,’ tih ang ziazanga kan kohhran thil tih a nih vang ngawta a dik a dawk thlu lova an tlat a; a ke chheh fuh lohnaah pawh thiam chantir zel ka tum ve lo a ni mai chauh zâwk. A dik zâwk awm na reng a, a dik lo zawk han ha-neih a, sawi mawi mai chu kan Zotawng hmakhua ka ngaih vang chauh pawhin kei hi chuan ka remti lo. Hawh u, i sawi buai ting tawh lo mai ang u! A chiang lutuk hi a chiang lo emaw ni hial zawk ni?

Heta chinah hian Pu Chuaua hi duhtawk mai se, kawmen tam tak hmanga amah an elsenna leh ngaihnepna kamchhe hmuar tak takte hi chhiar theihin an awm lo tur! Mahse, Pu Chuaua hian duhtawk thiam ta mai lo chuan mimal takin Fam Mafaa chu a kap zui ta pawp pawp si a ni - Zaikima lehkhabu tlângzarh tûr kha bu khat aia tam a nih avàngin mi hrang hrangin a chanchin an sawi hmasa (preview) zêl a. Chumi um chuan ruat a ni nge ka hre lo, Mafaa chu pawr angreng tak, sakuh thinrim ang maia sam ding deuh sung chung hian a lo ding chhuak ve a; ama tih dàn phung pângngaiin awngkam thluaithlum kîkãwi takin a rawn chham chhuak a. A hmêl a\ang chuan amah thununtu eng emaw ‘in’ a nei tih a hriat khawp mai. A hmanhmawh lêm loh avàngin hun a la rei dâwn ta riau a; chuvàngin titâwi tûra hrilh a ni ta nghe nghe a!

Ni e, mi kan hua a nih tlat si a, thinlung aţanga thaibo theih an nih si loh chuan hun remchang  han lak zeuh a, mi han nek deuh salh kha mihring kan nih angin a awm hle mai. Mahse, Pu Chuaua hian duhtawk a lo la ngah ikhaw lo mai a! November 1–2-a Pachhûnga University College (Mizo Department) & Rev. Zairema Memorial Society (ZMS)-in Dr Zairem pual an hun hmana Mafaa khawsak dan nia a hmuh thleng a tarlang kilh kelh duh ta zelo a nih hi! - Chumi  um chuan hmêl phak deuh luai hian Rev. Zairema a hmuh dàn a ziah chu a rawn chhiar ve a; mahse mi pakhatin minute 15 bák hun hman a rem loh avàngin kaih tàwitîr a ni leh ta a! Heti êm êm hian Pachuau lung a lian khawlo thei ngai a nih si chuan kei ve hi!

Karei! Revd hian a la duhtawk lo cheu nia! Vanglaini columnists an thlan hmasakah Mafaa a tel phak lohzia thlengin a rawn ţawng duh tulh tulh zawk a ni si a! Thlahna thuchah azawnga inngaihnepna uchuak thei ang berin Pathian rawngbawltu inti hian khawvel thila bawlhhlawh leh ţawmkailo nia a hriat ngei chu tihian a thlah liam ta a nih  hi! - Mafaa a kal ta, a thu ziah tawhte tal hi nung zêl rawh se! Tawhte tal tih ţawngkam chaltlaizia hi pai dam har tak a ni! Heti khera piallei dai vawt taka a zâl tawh hnu pawha Zoram mipuite hriat ngei tura Revd meuhin Mafaa a huatna thinlung sosang a thup thei lo zet hi chu! Van khian a ngaihtuah dan danin hei hi chu chingfel mawlh rawh se!

Ngai reng rawh u, nakinah chuan ţhangtharte hian tu ram thianghlim fan tih vel mai mai, thlan seizawng tehna lehkhabu, bible hlimthla rothap tak tak chhiar ai chuan chawlhna tuikam phul hmunahte chuan hringnun hriak an la siak zawk ang a. Hringnun mawina leh duhawmna, inngaihtlawmna leh midangte tâna phak ang tawka nun hman dan chanchin, khawvela ţawng inlalawn fuh ber ber leh thuril nalh ber berte zunahte hian an la uaiin a kutchhuak tlar tinahte pawh an nun chiah hnawngtu ţawngkam nêm, thlum leh mawi ber ber hmangin tisa mur seng sengna leh thinlung chhûngril bera sapţawngin, Deep Passion an tih hi a takin sawi fiah thiam si lovin a awmzia an man tawh zawk dawn a lo ni e!  

Mafaa - Zofate arsi êng a chuai ta maw?




A hmel chu chîk takin han thlir teh khai. Pa hmelţha leh zahawm zawng a ni mawlh lo. Mahse, a hmel phena mi inphahhniam tak mai chuan mitdel a ko haw a, mi anglo thlengin amah ngainatna an neih phah a nih si hi! A incheina man tlawm tak, fashion khawvelah phei chuan a pian thiam loh vang ngawt pawha chhim tura an sawm ngai loh tur hmel a pu nang a. Mi ropui leh lian ber berte hmaah thu a han sawi meuh chuan, khawvela ţawngkam mawi leh nalh ber ber, ţawng inlawn ţha lutuk maia a titi vawr thiamna chuan a hmaa ding mi liante meuh pawh vau dai thei tlat lawi si, thu leh hlaa a hausakna ren rual loh hmachhawn ngam an vânzia aţang pawhin mi pakhat nih tling mihring a nihzia thup a rem mawlh lo va ni!

‘What needs my Shakespeare for his honour’d Bones,
The labour of an age in piled Stones,
Or that his hallow’d reliques should be hid,
Under a Star-ypointing Pyramids?

tiin kum 1616-a boral ta William Shakespeare-a thlavang hauhna kan hmu a. A thih hnu kum 16 a liam tikah, kum 1632 khan John Milton-a chuan a hla hril kaltlangin W. Shakespeare-a nihna a rawn chhui ta a. Zawhna chu amah vekin tihian a chhang zui ta zel a, a ropuiin a va han chawi sâng thiam tehlul êm!

Dear son of memory, great heir of Fame,
What need’st thou such weak witness of thy name?
Thou in our wonder and astonishment,
Hast built thy self a live-long Monument.

Hei aia ropui hian Mafaa hi chawimawi, chawisan ngaihna a awm chuang bik lo! Zofate thu leh hla khawvela a hming dai tawh ngai lo tur, thu leh hla tuipui hleuh pha chiah lova vaukama ni lum ai chin pawhin an hmelhriat ber Pu Mafaa chu hun lo tak maiah kan ţhen a lo ngai ta mai hi Zoramin lungchhiatthlak a ti a. Chhim a hnim a, hmar a ngui zo a. Chhak a lungphang a, thlang pawh a ţap rawih rawih bawk. Chubakah Zofate leilung rah phak chin tawh phawtte chu an ngui zo ta a nih hi.

A fawmkhawm kim teh e – Literature huang chin rin fel hi thil har tak a nih lai leh khawi hi nge a ramri chin kham tur tih kawngah khawvel hi a lungrual lo nuaih a. Mafaa danglamna em em chu thu leh hla huang hrang hrang; thawnthu tawi (short story writer), hla hril (poet), fakseltu (critic), fuihtu (motivator), deusawhtu (satirist) chawimawitu (acclaimed writer), hlimhlawp (humorist) ţhehtu nih kawnga rualkhûm mi hrâng, rual û zawkte leh ţhangtharte’n an ngaihzawn kawp tlat mihring hi tunge chhing zo thei ta reng ang ni?

A kam chhuak ţhenkhatte chu siktui luang ri her her ang maia nun chiah hnâwng thei an nih laiin a inhrosa thawm erawh sapui râwl ang maia nelawm loh an ni si ang. Favang tlai nêma thlifim thaw heuh heuh ang maiin a kut chhuak ţhenkhatte chuan zûn an nei bawk ţhin. Fur ruahtui baw hawk hawk ang maia rik buan buan changte pawh a nei fo bawk. A hranpa takin tuma’n nihna pe lo mah se, riangvai takin thu leh hla humhalhtu pasalţha nihna inpe chawpin a ţul hunah chuan tumah dim lo ngam khawpin dikna ţan tur a nih tawh phawt chuan mahni chauh pawha sa pel ngam, mi rothap zet a ni bawk.

Kohhran hmangaihtu – Mafaa hi mi tam tak chuan Zu in mi nia an hriat avang hian ni maw, Pathian thuah hian an dah hniam ţhin hle a. Mahse, Miss & Mister, Idol & Icon a tel tam zawkin an lehkhabu ngainat ber Bible tia an chhan liam ngawt ai chuan Mafaa hian Pathian thu hi a lo chîkin a lo zir peih mai piahah a lo chhiar nasa ngang mai tih a kutchhuak aţang hian a lang chiang a nih hi. A nun sual a hriat reng lai pawhin Pathianin amah a hmangaihzia, a tâna a fapa mal neihchhun a rawn pêk ropuizia hi sawi nuam a tih lai ber ni maite hian ka hre ţhin.

Kohhran hi a khak hreh hauh lo, chumi avang ngawta kohhran dodaltu ang thaw thanga amah lo chhuah duh an  awm reng lai pawhin kohhran faksel hi a tim phah chuang ngai lo a nih kha. Kohhran hi kan ţawng tidaltu leh ţawng dik lo hmuchhuaktu a nihzia hi a veiin a sawi pawh a sawi zing hle ţhin. Mihring zingah kan mi ngaih pawimawh leh hmangaihte bak, an ţhatna tura va zilh an awm ngai reng em ni? ‘Kohhrana kan Mizo ţawng hmannain a hnam puma kan ţawng a kaihhruai a, a kaihher nasat theihzia han ngaihtuah hian kohhrana kan Mizo ţawng dik hman a ţulzia chu a lang chiang hle’ tiin ţawng leh sakhuana kalkawp pawimawhzia hre zinga mi tlem tê, au chhuahpui ngam khawpin kohhranah hian a inti neitu reng ţhin a ni zawk.

Mi zawng zawng a hria emaw ni le? - A takin Mafaa hi kawm ve hman lovin a kam chhuakte pawh ka beng hian vawikhatmah la hre ve si se lo mah se, a kut chhuak tam zawk kan lo chhiarin kan lo zir ve tawh  ţhin a. Mak hi ka tithei êm êm ringawt mai a ni! Zoram khawvela mi langsar tawh phawtte chu a hre satliah ni mai lo hian an ţhian ţha ber niawm tak hian anmahni thlahna thu a ziak thei ziah hi Mafaa ropuina leh tluk rual loh a nihna niin ka hre ţhin. Pastor hmingthang a han boral a, thlahna thu a han ziak chhiar zawh meuh chuan chhûng leh khat ang maia hnaivaiin a chhuah thei zel a.

Chutah, Zofate zinga bawl hlawh ber ber, fiamthu thiam a han boral ve leh a. Thlahna thu a han ziak chhiar zawh meuh chuan nitina inkawm ţhin, ţhian ţha ber ang maiin a chhuah thei zel a! Ani ang reng renga mi versatile hi an la awm ngai pawhin ka hre lo! Vanglaini kaltlangin Aizawl pa tu emaw han boral se, anmahni thlahna thu a ziak zawng zawng han keu let chang hian Mafaa hian mi hniam bera kan ngaihte leh mi ropui bera kan hriatte pawh angkhat vekin a lo hmelhriatin a lo ngaina thei zel hi tu han tluk rual loh a mize duhawm ber a ni ti pawh ni ila, kan sawi sual kher lovang!

Ram leh hnam veitu dik tak a ni – ‘Hmuh theihna mit nei reng chung si a, kan chhehvela nunrawnna, retheihna leh rawva-na hmu duh reng reng lote kan awm a. Tunah ve lem, ţanpuina dawng thei chu thiltithei chhinchhiahnaah kan ngai thawthang tawh a. Mi hrisel pangngai, pianţo ţha tak, hnathawk thei, sawrkar ţanpuina ringawt nghak leh a thlawna dawn theihna thil beisei huam huamtute ka mitthla kal zut zut a! Ri leh thawm hriat theihna beng pahnih nei reng chung si a, tisa leh rilru natna tuarte au thawm leh rum ri bengkhawn duh reng reng lote kan awm a. Mi ţhenkhat chunga hleihneihna te, inthleithlakna te, rorel dik lote sawi chhuak duh lo va ngawih bopui mai mai kan awm’ tih a ziak aţang ringawt pawh hian a thu ziak dang chhiar miah lo mah ila, ram leh hnam dik taka veina thinlung nei a nihzia hai rual a awm lo!

Lehkha hi a va chhiar nasa awm êm – Hei hi a ni, Mafaa nuna entawn tur pakhat ka tih chu ni. Hmangaihna, vahvaihna, lunglênna, ţahna, hlimna, tawrhna, nun hlimawm leh fiamthu etc lam hawi ziaktu zawng zawngte hi a mimalte têin a va hre ta vek emaw tih mai turin a sap a vai thu ziaktu ropui ber berte kut chhuak hi a chhiar vek tawh bik a nih hi tih mai tur zuk nia! A thu ziak remchanna lai tak nena inrem thlapin chung mite thu ziak a han phawrh fuh nalh nalh thei zel mai hi tluk rual loh val a nihna chu a ni. Chu lai chu engtin nge ni kha tiin zawhna han zawt ta ila, chhan theih loh a nei lo anga, tih tur khawpin a hriatna a tuihnângin a nun a tam ber chiang a ni. A knowledge zau tak avangin mi tê ber aţanga mi lian ber thlenga kawm thei vek mihring, nun  tam pai niin amah ang hi kan va vâng êm!

History of literature hi a bye-heart emaw tih mai tur khawpin a belbul a. Greek aţanga Post Modern Literature thleng hian hriat loh a nei mang bar lo tih tur khawpin a hriatna a zau a. Tin, thil reng reng a chhinchhiah thei tlat zel leh, a ţul hun apianga chung a thil chhinchhiah a han phawrh mai theite kha amah ka ui zualna lai tak pawh a ni reng a ni. Engtikah emaw chuan a kiangah lo ţhuin William Shakespeare-a kut chhuak ka lehlin te, a sonnet Mizo ţawnga ka lehlin bakah ka kut chhuak hrang hrangte min la thlirpui ve ang a, thu leh hla tuipuiah kan la cheng dun ve ngei ang tia ka duhthusamte chu a thamral zo ta si a, ka malin ka riang ta ngawih ngawih ni berin ka inhre hial nia!

Kawng engkim a ziak thiam! – Mafaa ropuina chu engkim a ziak thiam emaw tih mai turin eng lam hawi pawh ziak se, a ngaihnawmin a thu ziakah min chentir vawng vawng thei tlat zel a. A mit hi a fiah ngang mai a, thil tê ber bera kan ngaihte thleng hian a hmuhhmaih ngai lo ni berin ka hre ţhin. A thu ziakah khan kan zuk chengin kan zuk thlen chilh thei nghal zel maite hi mi pakhat a nihna tarlangtu pawimawh tak a lo ni. Mite ang bawkin nula chungchang a han seprawtuite hi han chhiar ve teh khai –

‘Khawi lam vantirhkoh kawng bo nge ni ta! Ka thisen zâma ka thisen kal tluang pangngai hi thawklehkhatah a chawl ţhup ni berin ka hria. A pianfung a mawiin a taksa a inphut tawk hle a. ‘Ria chum bat’ kan tih ang hi a ni ber awm e. Nula hleitling tak, fit nga leh inchi nga vela sang a ni a. Ka rin dan chuan kum 20 pel tawh a nih pawhin thla tamin a la pel lo tawp ang. A hmelţhat dan chu a paw fiah kâk a, amah a ngo a, a vun rawng chuan a var lam aiin a êng lam a hnaih lek lek. Mit tlang-kawm a nei lo nachungin a ‘meng vam ham mai a’, a hmuite lah chu a sen nung siah a. Khabe zum lem deuh, biang ki lek lek a ni’ a han tih ngawt pawhin vai zinga Zo lanu duhawmzia a puang chhuak mawi vawng vawng mai a nih hi maw le!

Letling thiam mi ril ber – Lehkhabu 8 meuh siam tawh mah se, lehlin a tihchhuah erawh ka hre hauh lo. Mahse, a article tihfiah nâna Writer/Poet lar ber berte kut chhuak a lehlin ka thlir chang chuan he lamah pawh hian kal ta se, mi ropui ber zingah a inchhuah leh tho ang tih hi ka chiang a ni! Pu JF-a te, James Lianmawia te, Pu Lalrawna te aia a hniam bikna tur reng ka hmu lo. Chu ai mah chuan, Mizo taka Jf-a’n a lehlin - ‘Let Hercules himself do what he may, the cat will mew and dog will have his day’ – khawvela mi chak bera an sawi pawh duh leh ka chungah inluling rawh se – zawhte chuan ngiau hun a la nei ang a, ui chuan ek ţhing tawn fuh hun pawh a la nei ang a, zangkhua pawhin bungbut hun a la nei ve chek ang tih hi en la.

Mafaa’n ‘The fault, dear Brutus is not in our stars, but in our self’ a tih ‘Ni e, kan van a duai a ni lo bawihte, keimahni kan duai zawk em a ni!’ a tih hi a hniam zawk ang maw? ‘My last rose of summer’ tih pawh ‘Ka nipui rose pâr hnuhnung ber’ han tih hnap maite pawh hi! Keats-a’n, ‘My greatest torment since i have known you has been the fear of you being a little inclined to the Cressid’ a tih angte – ‘Ka hmelhriat tirh aţang chea min nghaisa hreawmtu ber chu Val-kuah-lawr- ziarang i pu palh ang tih ka hlauhna hi a ni’ a han ti maite hi a pui rem rem teh e!

Mizo hla, sap ţawnga lehlin kawnga a duai lohzia mawlhte hi! Ni tla ngai lo Zion khawpui tiha chang pakhat a lehlin – Where the redeemed throng robed in glory abide, There’s a place for me there beyond the tide – a han tih hian hla bu en miah lo pawhin – Puan ropui sinin an lêng tlansa te, Ka tân hmuna awm ve chu ramah chuan - kan ti nghal zut zut a nih hi! Precious blood, precious blood that flawed on the rugged tree, Save me from sins and set all the transgressor free, What purged sin-stains away is the precious blood of Calvary – a han tihte hian leiliin – Thisen hlu thisen hlu thing krawsa chunga luang kha……..kan ti nghal thei a ni lawm ni? Tu hian nge chhing zo ngai dawn ta ni?

Chawikangtu ropui ber – Ziakmite zingah hian Mafaa tluka ziakmite chawisangtu leh Zoram mipuite hmaa zuar chhuak thiam tumah an la awm ngai lo! Writer thar ber berte a fuih awl lo a, mipuite hnenah a zuar chhawngin amah pana beltute lah a tihlawhchham mai mai ngai bawk hek lo. Mafaa’n lehkhabu chhuak thar chungchanga thu ziak a neih phawt chuan chu lehkhabu chu mi tam takin an lei nghal duak duak zel! Mafaa kha poetry ngawtah a tuiral lo, hla tluang pangngai, sap ţawnga phuah a tuipuiziate hi a mak tih mai loh chu sawi tur ka hre tawh lo. Hranghlui hla aţanga tun lai hla satu tharlam ber ber thleng khan a lo hre bel em em zel a nih kha!

Mi bik tih loh rual a ni lo! – Zofate zingah hian mi tlem tê chauh tak takin thu ziak leh ţawngkama sawi kawp thiam an lo piang pheuh pheuh tawh a. Mafaa erawh chuan thu a ziah thiam tluk bawkin thu zuk sawi thiam a! Thuhriltu zingahte hian he nihna nei kawp hi vâng tak an ni! Eng pawh han sawi se, beng hian a ngaithla dawk dawk a! Thinlungin nipui laia ice cream ang maiin a keih bawrh bawrh zel a nih hi! Sawi tur a va la tamin ziah belh duh ka va la ngah êm! Mahse, keini ang duangin Mafaa-te ang han fak ve hi zawng, mi tam tak mit timimtu leh beng tingawngtu mai kan chang dawn si a. Mi pawi kan sawi mai mai zawk ang tihte pawh ka hlau hlel lo ve.

Mangţha –

Are you sure,
That we are awake?
It seems to me,
That yet we sleep,
We dream.

William Shakespeare - A midsummer Night’s Dream.

Nunna chu  hlimthla ang chauha ral mai ţhin, zing daifim dam chhûng tluka tawi, tuktinpâr ang maia vuai thuai ţhin a ni si a. Mahse, thihna rau rauah mi ţhenkhat chu an hausak avangin an thi ropui a. An chhûngte vanga ropuina dawng pawh an awm bawk ţhin. Nimahsela, journalist aţanga infiamna lama inhmang te, Pathian thua rawngbawlna nei leh ram roreltu bakah rampawn thleng thlenga amah sûnna hun neitu, mi lian leh mi tê berte pawhin amah vui tura inkiltawihna reng an neih lohna mihring chu a ropui êm avangin leh chânna nasa tak a nih avang zawkin he leia sathaukhawnvar êng tak chu sathau luangral tawh mah se, mi tam tak nunah erawh nitin a êng zual deuh deuh zawk dawn a lo ni.

Sweet rose, fair flower, untimely pluck’d, soon vaded,
Pluck’d in the bud and vaded in the spring!
Bright orient pearl, alack, too timely shaded!
Fair creature, kill’d too soon by death’s sharp sting!
Like a green plum that hangs upon a tree,
And falls through wind, before the fall should be!



Zawn chhuah Zoram makzia hi !





Kum zabi 18-na hunah khan India ram chu a chiri nuaih a. Mughal lalram chu kil tin aţangin lalram tenau zawkte’n an tihbuai chamchi bakah ram leilung inchuhna avangin an indo mup mup reng a.

Tin, kum 1757 aţanga khan East India Company thuhnuaiah awm ţanin India map-ah Mizoram a la lang pha lo. Kan ram chhak lama Burma pawh kum 1752-1885 chhûng Konbaung Dynasty hnuaiah a awm a. kum 1886 khan Rangoon khawpuia hmangin India Province pakhatah a siam chauh a.

Ngun takin han mitthla ta la, India ram a buai mup mup bakah Burma ram changtlung tak inkârah tuma hriat loh leh tlawhpawh hauh lovin ram nuam tak, Mizoram hi a  lo awm ve ringawt mai a. Kan pipute khan kum zabi 16 vel khan Kabaw Valley aţangin Khampat an rawn kai a.

Tichuan, kum zabi 16-na laihawl velah Mizoram hi an rawn luah ta niin History chuan a ziak a ni. Sawi  tak ang khan hetih hun lai hian kan ţhenawmah Reng Lalram ropui tak a lo ding tawh a. Engtin nge ram nuam tak mai hi tuma’n luah tumna chhe tê mah an neih tlat loh ni?

Ex 11:10 In va luah tur ram chu, in lo chhuahna Aigupta ram, thlai huana chî in tuh a, in kea tui in leih ţhinna ang a ni lo va: in va luah tur ram chu, tlâng te leh ruam leh van ruahtui dawng ram a ni zawk a. In ram ruahtui chu a hun rakah, ruahtui tla hmasa leh ruahtui tla hnuhnung chu ka pe ang     che u, a tih hi Israel ram khu angin i hria em? Ruah hmasa leh hnuhnung nei ram dang an awm em ni?

Mak ta chu hei hi a ni; Tharum thawh ngai hauh lo, thlantui pawh luang hek lovin leh dotu pawh pakhatmah hmachhawn lohin he ram kan luahzia hi i ngaihtuah tawh ngai em? Pathian thuin, Lalpa in Pathian zawn chhuah ram a ni; a lo tih ang ngeiin he ram hi kan hnam tâna Lalpa’n min pêk, a zawlnei hmasate kaltlanga kan hnena rawn inpuang ta a nih hi.

Chakma, Tuikukte chua n he khawvelah hian ka ram tihtur pakhatmah an nei lo tih kan hria. Chutih laiin keini erawh chuan tlang leh ruam, ramngaw hung chhuah ram, sik leh sa duhthusam kan lo neih ringawt dan hi chhut chian chuan a mak tih loh rual a ni lo.

Pathian thuin, ‘Ram tam takah ka tidarhna a, rei lote chhûngin an lo thlenna ramah chuan an tân hmun thianghlim ka ni ang,’ a tih hi pawm lo thei kan ni lo. He ram hi kan ta, pi leh pute’n thisen hmanga an lo humhim ţhin a ni a. Chuvangin Pathian thu vekin Thufingte 22:28 kaltlanga, ‘In pi leh pute’n hmakhawsânga ramri lo kham chu sawn suh u’ min lo tih ang takin he ram hi kan humhalh tlat tur a ni reng a ni.

Mi tam tak chuan Pathianin a bik taka min zawnchhuah kan nih hi an ring lem lo. Ngaihtuah chian erawh chuan kan ţhenawm ramte hi chhut teh khai. Tripura chu Bengali hovin an luhchhuah tawh a, Meghalaya pawh Nepali hoin an ţawmpui tak khu. Manipur lah chu hnam hrang hrang awptu nei niin Nagaland leh Arunachal pawh an bang bik chuang lo.

Kan ram erawh chu chutiang a la nih si lohzia ngaihtuah chang hian Lalpaah lawmthu sawi tur reng kan lo ni. |awng hmun khat, vai rim nâm hlek lo, a thlûk pawh hrang nalh, nunphung lah danglam hlak kan la nihzia leh a khât mawi tawka harhna chang reng mai leh zawlnei kaltlanga vaukhanna thu dawng ţhin awmchhun chu Israelte leh keini chauh lo chu hnam dang reng reng an awm ngai lo a nih hi!


Hun Nunrâwnna



Dâr, lung, lei leh tuifinriatte meuh paw'n,
Thihna hmêl lungchhiatthlak dodal tur a,
An chak zawh tawk si loh chuan engtin nge,
Duhawmna, pangpâr tluk pawha tlo lo chuan,
Thihna anchhia chu a do zawh ang ni?
I hmelţhatna, favang thlifim tluka,
Derthawng chuan hliam rual loh lung leh thir paw'n,
Hun vanga ţawihralna kawng an zawh chuan,
I tân hmelţhat reng ngaihna a awm lo,
Hun vekin lei pangpâr mawi ber mi pêk,
Mi laksak loh nân eng nge ka tih tak ang?
Tu nge i duhawmna chûl tur khap ang?
Thilmak a thlen a, ka lehkhatuiah,
Ka hmangaih a vûl a nih ngawt loh chuan?

Zirna kan sawp chhe zo dawn



            Kum 2011 emaw aţang khan CCE zirna kalpui niin tun kum hi CCE hman a nih aţanga zirlaite hmasawn dan HSLC leh HSSLC kan hriat theih hun chiah a lo ni ta a. He CCE zirlaibu buatsaihna a tel ve Prof Lianzela ngeiin Vanglaini lamah kum dang zawng aia English leh SS subj bika fail an tam thu a rawn tlangaupui ta a ni.

            CCE zirna kalphung hi a ţha thlawt a, hman theih hun pawh a nghahhlelhawm hle. Mahse, tun dinhmunah chuan kan la zo mawlh lo a ni. A bik takin thingtlang leh khawpuia sawrkar sikulte hian an zo lo zual a. Tunah hian we leh us, they leh them, she leh her tih awmzia leh hman dan pawh thiam lo pawl 10 zirlai an tam lutuk! I ti duh e! HSS zingah pawh an tamzia an zirtirtute’n an sawi tak deuh deuh hi!

            Chu mai a ni lo, sentence construction pangngai, Subject, Verb leh Object hmanga English ziak thiam miah lo pawl 10 mai pawh ni lo BA thlenga an awm ta hi CCE vang a ni. He zirtirna hnuaiah hian Grammar mausama awmin mumal taka zirtirna pakhatmah an dawng lo ti ila kan sawi sual hauh lovang. A manganthlakzia aupuitu he lam kaihhnawih mi thiam kan nei lo lehzel hi a ni vanduaithlak ni!

            Tawite tein pawl tinah Grammar zirtirna an kalpui a. Chhumbung tak takin naupang zirtirna pêk an han ni ta a. Pawl 5 kha Mizo ţawng veka zirtir an han ni a, pawl 6 an kaiin English-in engkim an han zirtir ta thut hi a manganthlak êm êm mai a ni. Tin, mi thiam rual kalkhawm lehkhabu duan hi a laktlak hlawl loh! Ram hruaitu mawl lutukin sum siamna bak ngaihtuah lo hnen aţanga thurawn a lak ni ngei tur hmanga kan zirna kan sawp chhiat dan hi a rapthlak lutuk!

            HS leh HSS lamah hian Tense awmzia pawh hre lo an tam mai. HS zirtirtu pakhat chuan, ‘Pawl 10 zirlaiin sapţawnga hmun a sawi thiam lo leh zirtir a han ngai ta mai hi a mak lutuk a. Naupang kha ka khawngaih ta êm êm mai a ni’ tiin min hrilh a. HS naupang zingah, naktukah sikul ka kal dawn, tlaiah ka nu nen kan bazar dawn etc tih ang mai mai ziak thiam lo an awm theih pawh ka ring ngai lo kha a ni a!

            Mahse, HS chu sawi loh, HSS zirlai zingah pawh hetiang ziak thiam lo an awm thu an zirtirtute’n an han sawi zet hi chu a manganthlak tih loh rual a ni lo. Pawl 1 lama an English zirlaibute ang hi Pre-school lama zir tur chi vek a han ni ţan nghal pang mai a! HS naupangte hi sum, divide, multiply, minus tih mai mai thiam lo rual an nih tawh loh laiin an thiam lo hle si!

            Tin, an zirlaibuah hian thawnthu ho lam tak tak, mi puitlinga incherchhuahna tur hmanrua a awm meuh lo! A vai em em a, thawnthu ho tak tak an zirtir kual mai mai a. Chu zawng aia pawi ta chu Mizo an thiam lo lutuk mai hi a ni! Sapţawng thiam tur chuan Zoţawng thiam a ngai a. Chu chu kan han mausam ta hmak mai a nia! Elementary zirtirna atân chuan pianpui ţawng ngei hman hi a ţha tiin zirbingmite’n an sawi lawm lawm laiin keini chuan English-a zir hi changkannaah kan ngai a ni si! Khawi lama World Class Education thlen chu hnai lo tak a ni.

            Nun dan mawi inzirtirna awm hlawl lote hi a pawi ngawih ngawih a. Mizo anga vantlang nun kaihhnawih hriatna nei miah lova naupang kan chhuahte hi a pawi vawng vawng a nih hi! Zirtirtu lamin a bu chhûng an nal ţan dawn ek ek tihah zirlai thlak chhen a han nite hi sum siamna bak a ni lo tih hi a chiang em em mai a ni. Middle sikul lamah hian zirlai naupangte thatchhiat kan zirtir a ni ta ber a. Eng ang pawhin an zirlai ngaihtuah lovin thiam lo eng ang mah se, an fail theih miau loh avangin hei ngawt pawh hian character a siam chhe zo mek a nih hi!

            An zirlaibua zawhna awm reng reng hi google han hmang ila, zuk awm deuh vek zel a! Hei hi maw mi thiam kut chhuak? A teuh lo lutuk! Delhi tlanga vai naupang zirlaibu a mi an han copy thla tawp tawp mai a nia! MA/BA quality lo tak tak kan ngah takziate han hmuh hian ngaihtuah a thui vawng vawng mai a nih hi. Tuna zirna kalphungah chuan Primary hian Middle tân harsatna thlenin Middle chu HS tân lungngaihna mai niin HS lah HSS tân ţah tichhuak an ni ta mek a nih hi.

            |ul miah lovin sikul timing kan han thlakte hi a mak a ni! Education, sum siam nâna hmang duh khawpa mawl politician kaihhruaina hnuaiah hian kan hmabak a êng lo takzet a. Vai culture hmanga kan naute nunchan kan zir chhohtir chhûng chuan hmabak êng tak kan nei ngai dawn lo a ni. Zirtirtu leh naupang pawhin an nin ngawih ngawih an zirlai kan zirtir chhûng chuan ţhangthar laktlak loh tak tak hlir kan hring chhuak zawih zawih mai dawn a lo ni e.

            Ram innghahna hnùk chu zirna hi a ni. Chu chu Education Minister hian a hre lo a ni pèk ang! Hria ni se, zirchianna a kalpui tawh tur a ni! Nu leh pate u, in fate kha bihchiang rawh u. Nungchang mawi reng reng hre lo, tirh kal theih loh, phut nei lova thiltih tumna nei lo, Mizo zia reng reng hre lo, thiamna tak tak nei hauh lova by-heart hmanga mark sâng tak tak hmu mai mai an nih tak hlawm hi! IAS kan tling lo tihte hi sawi sawi chi pawh a ni lo. Kan Education hian a zo hlawl lova ni zawk. Mi bik tlem tê tân lo chuan IAS hi nih mai mai rual a ni tawh lo, kan lehkha thiam dan hi a mawlmangin a chhuanawm loh lulai êm a lo ni.

            SCERT lam chuan an pisa lama lenga heng thilte hi a dik lohzia sawipuiah min sawm a! An duh phawt chuan khawpui leh thingtlanga sawrkar sikulah hian kâr khat chiah zirchianna neiin anmahni ngei hi kal zawk rawh se. Kei pawhin a taka ka hmuh hi anni mi thiam zawkte chuan an zuk hmu fiah nghal mai ang! Chuti khawp chuan a ni, he CCE hian kan naupangte hi an nungchang leh thiamna a sawp chhiat tak ni! MZP lamin zirtirtu inkhairual lo kan buaipui dawn an han ti hnuhnawhte hi a nuihzatthlak piahah a lungchhiatthlak a nih hi! CCE kan la zawh lohzia pawh hre lo zirlai pawl neih hi a tha natthlak deuh chu a ni!

            He thil pawimawhzia hi bih tlang thiam ang u khai. Kan zavaia nun nghawng leh ram hnuk khawih a nih miau avangin a solution kan ngaihtuah tlan a hun tak meuh meuh a ni. A nih loh vaih chuan nakin lawkah laktlak loh sa nak alaiin laktlak hlawl loh zirlai kan nei tam tulh tulh mai dawn tih hi ka hming ka hriat chian tlukin ka sawi ngam a ni. Nu leh pate u, in fate hmabak hi a êng mawlh lo tih in hriat duh chuan anmahni kha chhin rawh u. Zirna hi a thei fate chauh ta a ni lo, sawrkar sikula harsa taka kalte ta pawh a ni ve bawk a. Aizawl chauh hi Mizoram a ni lo ang bawkin Aizawl naupangte chauh hi zirlai an ni lo tih i hre teh ang u.          

Zoram Berampute kalsualna mawlh mai hi !




He thu ka ziah dawn hian Pathian thu, a bik takin Zawlnei lian pathumte thu ka bih chîk hle a. An pathum hian Berampute an demna a inang vek! Kohhran kaltlangin a thau thau an ei vek a, damlo pakhatmah an tidam lova, an beramte pawh an chawm bawk hek lo. Rev Sangvela hian min lo hrethiam se, anni anga Berampu ţha kan sawina a ni lova, Pathian ţih dek Berampu an awm lo kan ti hauh bawk hek lo.

Ezekiela phei chuan Bearmpute a dem nâ zual bik emaw tih mai tur a ni! Kohhran thau sawkin an inthuam mawi a, kohhran hnawhbo, phuar mekte pawh an tlawh ngai bawk hek lo, tia a sawite hi a tam ber an ni! An bial chhûnga natna tuar takngial pawh an kanin an tichak ngai lo. Thlarau bote pawh an zawng hek lo a tih ang chiah dinhmun hi kan Berampute nihna a nih tak hi! Kohhran kawmiti kaltlangin pawisa an pe a, kohhran hriatah puangzarin ti ţha an va inti kher êm! Zoram kohhran hian sum hi engkimah a ngai zo ta!

An kalsualna bul lo inţanna chu Pawl anga Chhim leh Hmar kohhran an inrem loh aţang leh kohhran hruaitu inkhaidiat chhawng duah a awm tak aţang khan a ni. He pawl hi a awm a ngai ngei mai, mah se pawi ta zawk chu chu pawlah chuan Berampute an luangliam ta tlat mai chu a ni. Pawl a lo awm reng rengin mawhphurtu an awm a ngai ziah a. Chung mite rorelna kaltlang chuan a ni, Zoram kohhrante hi kan kalsual tak chiam mai ni! Heng mite hian biak in chhûngah leh kohhran lama an pisa kaina hmunah bak rawngbawlna an kalpui thei ta lo. An tun hma lama ke pen chhuaka an thiltih ţhat hmangin an inthlamuan chawp a, an zinga thawk rei deuhte pawhin tun hma chu inthlamuan nân an hmang ta mek a nih hi!

Zorama fahrah tamzia te, ruihhlo bawiha tang kan tamzia te, hûrna hriin min tuam hlup hlup mek laite hian Zawlnei hnenah Lalpa’n, ‘Beramte chu tlang tinah leh ruam tinah an vak bo a, Berampute chu anmahni an inchawm zawk avangin an beramte pawh sakawlhte chaw mai an lo niin beramte chu a saseh mai an lo ni ta’ a tih hi a va dik tak êm! Lalpa vek hian ‘Berampute u, in chung a pîk e’ zuk ti a! Heti êma Zoram chhiatna hmu chung si hian koohran tinte chuan kum khat chhûnga Budget an tlin chuan rawngbawlna hlawhtling kalpuiah an inngai ta vek bawk a nih hi!

Pastawr chauh kan sawi lo, Upa leh Rawngbawltute thleng hian Berampute an ni! Israel hruaitute sualzia hmanga kan ram dinhmun tarlana awmte hi chhiar a hreawm a ni! ‘An puithiamte pawhin nasa takin ka dân an bawhchhia a, ka thil serhte an tibawlhhlawh a ni. Ka thil serh leh thil naran reng reng an thlei lova, mite lah thil thianghlim leh thianghlim lo an thleitir chuang lova’ tiin a vaukhan hial a! Thawhlawm lo luhna tawh phawt chu an hlan thianghlim fai ta vek a nih hi! Kohran pui berin ‘Mipui Budget’ pawt heuin Inkhawmpui Budget a pass a, ţhalai, nuho, pahoin mipui chanai pawt hekin contract hial kan thawk ta a nih hi!

Ram hruaitute dinhmun an sawite mawlh mai hi a va han dik tak êm! ‘A laia hotute chu chinghne koham ei tur zawng vanglai ang mai an ni. Hlemhle taka an hlep theih nân thisen chhuah hial pawh an pawisa lo!’ an ti hial a! He Zoram mipuite nihna an tarlante hi sawi chhawn pawh inthlahrunawm khawpa tenawm, huamhap a nih zawh tak hi! ‘Zu in mi, khawi veng tlangval ve mai mai ka ni’ titu ngei khan, ‘Pathian lama ţan hi a hlawk êm êm reng a ni’ tiin a dawt sawi zozai video en tur awm chung siin zuk sawi ngam a!

‘Mipuite chuan hnehchhiah an hmang a, mi chanpual rawk hrehna reng nei lovin rethei leh tlachhamte chu an hnehchhiahin dik lo takin an ti ţhin’ a tihte hi kan nihna dik tak a ni! Zoram mipui zinga a thei fa kan tihte hian midang ngaihsakna leh lainatna chhe tê pawh nei lovin an duham huam huam a ni ber a. Kham chintawk reng reng nei lovin hun an hmang mek a nih hi. Mi rethei bakberh kan tihte lah chuan kawng khat tala hlawkna kan hmuh theih nân chuan BLP nih pawh kan hreh ta lo hial a nih hi! Zoramah hian khawi khuaah mah lo him zuk awm tawh lo hial a!

Berampute hian tihsual an neih lên ber chu ka beramte an chawm lova, natna tuarte an tichak lova, ruh tliak an tuam lova, damlo an tidam lova, khauh tak leh nâ takin an thu sawi hmangin an thunun ta zawk si, tia Lapa’n a chhuahchhalna hi a ni. Kawmiti buai reng renga hun hmang, hmun tin hmun tanga kala rawngbawlna chuangtlai ruahmanna rah an seng mek a nih hi! Chutih lai erawh chuan sawma pakhat pêk loh hi Pathian pawisawina tiin min vau titih a nih mek bawk a!

Pastawr Lengluta chanchin han chhiara damloin an pan lai hun ngaihtuah chuan kan tun hun chu dang tak a ni ta! Hun bika biak ina thu sawi, mitthi vui, nau hlan, inneih, mitthi ral, baptistma chantir bakah bial kawmitia tel bak Berampute hian thawh tur reng an nei tawh lo! Anmahni ang bawkin kohhran upate pawhin rawng an bawl a, damna reng an kengtel lo a nih tak hi! Kohhran upa chu a ni ve lawi si a, a nun hi a nuihzatthlak tih lo pianna chhan pawh heng zawng zawng vang hi a ni.

Berampute awpna hnuaiah hian beramte chu, ‘Sa seh mai mai an lo ni ta ngei a’ a tih ang chiahin a hman hman an rai a, an rui a, chhûngkuaah buaina an siam a, khawtlang an tibuai a, an insual a, mi an rawk a, mi an bum a, ruk an rut a mawlh mawlh mai a nih hi! Vengtu nei lo beramte hi chianghnia leh sakawlh hmanga seh tawk mawlh mawlh kan va ni ta êm! A hman hmanin khaw laia lirthei an rawk a, pitar takngial pawh an pawisa itin an tihlum duh ta hial a nih hi! Mahni chhûngkua zawng zawng pawisa it vanga tihlum phiar duh pawh an awm ta!

Pawl anga inkaihhruaina khaidiat thehrep vang hian kawmiti kaltlang lova rawngbawlna kalpui thei ta miah lo kan han ni ta maite hi a lo hmulawk vek em ni aw ka ti! ‘Berampute pawh anmahni an inchawm tawh lovang a, an ângchhûng ata ka beramte ka la chhuak ang, Berampute ei tur an ni tawh loh nân!’ a tih tak hial ni! Kohhrana thawkte hi an va han nuamsa ngai êm! Sawrkar ai pawhin an lo nuam sa tawh ţhin nia!

Anmahni mai piahah an pension hnu pawhin an chhûngte thlengin MR zuk bill thei a maw le! Hei êm êm hi chu sawrkar hnathawkte pawhin an tithei hauh lo nia! Hei vang hi ni maw, pawl chhuak an tam chhan? Lirthei chhuak thar bel ber hmangin rawngbawlna an kalpui a. An pisate lah chu sawrkar pisa tam zawk aiin a han ropui ta a! Mi rethei leh chumchhia tân chuan pen luh ngam lohna khawpin a ni, an rawngbawlna hmunte hi a lo ropui tak ni!

Zoram Berampute hian, ‘Kohhran kawmiti kaltlanga kawng dik niawm taka lang, a tawp thihna ni si a awm a’ tih hi anmahni chanpual ni ve thei ngai lovah an ngai niin a lang. An rorel tam zawk hi chu kawng dik niawm tak hian a lang nangin dai leh ruam fana beram bo zawnna lam reng reng a hawi ngai lohzia ngaihtuah hian ro zawng rel zual an nei tam khawp dawn niin a lang tlat! Mi kutah engkim an dah a, ropuina lai taka erawh anmahni chanpualah an siam vek a ni ta ber!

Entirna pakhat chauh han sawi ta ila. Kohhran member zinga pakhat chu zu zuar a ni tlat mai. Nuthlawi niin fa panga a nei a. Zuar lo thei a ni lo, mah se kohhran erawh chuan chu hmeithai chuan Pathian nena lêng dun tura eizawnna rintlak a neih theih nân nuai 15 hmanga ringtu rinawma siam ai chuan Bolero thar diai lei an rel thlu ta daih! Hei hi a dawt a ni hauh lo. Chu ai chuan kohhran sum thawhlawm kaltlangin sap ram lama Pastawr, zirna sâng zawk bei tura kum khat chuang chawm kha ropui an ti zawk daih a nih hi!

Savun Kawrfual hi kan sawi tehchawk a, a ziaktu khan a nihna kaltlanga tlanchhe deuh chunga a ziak a nih hriat a ţha. He lehkhabu ai hi chuan angial anganin nitin FB hmangin kan nihna dik tak hi ka ziak hnem zawk hial ta ve ang. Mahse, kan harh thei lo mai ni lovin Pastawr challang puipuite chuan tuna kan kal dan hi a ţha, tiin dawihzep takin min hnial ngam tlat tawh a ni! An hamţhatna humhim tura ţan an lak dante hi Lalpa mitah chuan a tenawm awm mang e ka ti ţhin.

Pathianin Ezekiela hnenah, ‘Heng Berampute hi ka do a ni’ a tih ang chiah khan, thu sawi ţha, Thlarau Thianghlim malsawmna pai tel lo sawi hian an be be a. An sermon tihropui nân Mizo rilrem tak khuang hnih hla thlangin lamtual mawi an tam zawh poh leh thu sawi hlawhtlinga inngai ta hliah hliah an tam ta a nih hi! Berampute tenawmzia lo lanna dik tak i han bih teh ang. Kohhran bil bik ngaihtuah lo hmasa phawt ang che.

Kum 2005 khan Bangalore lama Infosys Co hnuaia Process pakhatah ka zuk thawkin kum thum chhûng ka cham a. Zoram lama Berampute kawmiti hnuaia kan kun miau loh avangin Denomination tina mite kha lungrual takin Bangalore Mizo Christian Fellowship (BMCF) hnuaiah awmin kan inlungrual êm êm a ni. Engahmah buaina kan nei ngai lo kha a va nuam êm aw!

Mahse, Zoram lama Berampu lian ber kawmiti chuan kan kohhran bil tiin ka chhuahsan hnuah BMCF kha an lo chhuahsan ta hmak mai a! An chhuahsan chhan sawi mawi turin Vanglaini lamah an Berampu chhuan zinga mi khan kawng dik niawm taka lang, thihna kawng ni si hmangin mipui ngaihtuahna a han vehthlem kual ta vel a nih kha! Jeremia’n, ‘An zak lova, an hmai pawh a sen eih bawk hek lo’ a tih ang chiah kha an ni! An chhuanlam ber chu kan kohhran tih dan an bosal loh nân tih zuk ni a!

Berampu ţha sawi lovin thu khar hnan ta ila, Lalpa lamţang ka ni ngai lovang. ‘Ka beramte chu khaw dûr leh thim hnuaia an mangan hunah ka zawng chhuak ang a. Hlobet ţha tak hmunahte chuan ka tlattir ang. Bote chu ka zawng ang a, ruh tliakte pawh ka tuam ang. Damlote ka tichak ang a, dik takin ka chawm ang’ tiin kawmiti kaltlang lovin an hnenah ngei Lalpa hmangaihna leh khawngaihna a takin Berampu ţhate chuan an lantir zawk ţhin.

Ni, biak in ropui lutuk tak mai sak kawnga ngaihtuahtu pawl nih reng laia kohhran mite zinga chhuanchham awm pawh hre lo khawpa thil ţha tia inngai an va tam êm! Kawmiti thuchhuak buaipui reng renga Pathian hnena ţawngţaina pawh hlan mumal hman lo khawpa Pathian tân tia thawkrim thlawn mai Berampu tam takziate hian Lalpa ngêng a chhûn ta a nih hi! Harh rawh u, Jakoba chuan, ‘In zinga mi tam tak hi zirtirtu (Berampuah) lo awm suh se, zirtirtuin rorelna nasa lehzual kan tawk ang tih kan hre si a’ tiin in chunga thil thleng tur a sawilawkte hi sim nân hmang mawlh teh u.

𝐃𝐢𝐟𝐟𝐞𝐫𝐞𝐧𝐭 𝐅𝐨𝐫𝐦𝐬 𝐨𝐟 𝐏𝐨𝐞𝐭𝐫𝐲 𝐂𝐨𝐥𝐥𝐞𝐜𝐭𝐢𝐨𝐧𝐬

1. Echoes of You (Ottava Rima) Where are you now, when silence haunts the air? (A) Not one day passes without thoughts of you. (B) Wi...