Friday, October 22, 2021

𝐋𝐢𝐭𝐞𝐫𝐚𝐫𝐲 𝐃𝐞𝐛𝐚𝐭𝐞 𝐑𝐨𝐩𝐮𝐢 :

W. Sʜᴀᴋᴇsᴘᴇᴀʀᴇ﹣ᴀ’ɴ ɴɢᴇ Jᴏʜɴ Mɪʟᴛᴏɴ﹣ᴀ’ɴ ᴛʜᴀᴡʜ ʜʟᴀᴡᴋ ᴢᴀᴡᴋ﹖


Literature huang bika inhnialna ngaihnawm ka tih ber zinga mi chu, he kan thupui hi a ni. He khawvela mihring awm tawh zinga thu thiam ber leh lemchan ziaktu ropui bera chhal ngam chu W. Shakespeare-a hi a ni ngei a. Chutih reng laiin John Milton-a tluka hla hril phuahtu ropui an awm bik chuang lo tih thu hi a hlui thei bik chuang lo.


A dam chhûng zawng khan Shakespeare-a hian thumal 17,677 hmang angin an chhutsak a. Chung zinga thumal 1700 zet chu ama irâwm chhuak liau liau a ni. Tin, thumal 2200 zette chu Shakespeare-a hun hma zawnga tu mahin an la hman ngai loh an ni bawk. John Milton-a kutchhuak; Paradise Lost, Lycidas leh Samson Agonists-te pawh kutchhuak chungchuanga (Masterpiece) ngaih an la ni ta reng a nih hi.


Milton-a khan hla chei mawina (Literary Device) hming thar mai piahah, tehkhin thu (Metaphor) huangah Epic Simile an tih maite kha a rawn duang chhuak a. Shakespeare-a thu thiam êm êmna pakhat chu; Noun thumal ni reng si Verb-a a chhuah theih te, Verb thumal ni si Adjective anga a hmang thiam tlatte kha a ni. 


Richard – II  Within my mouth you have enjailed my tongue, Doubly portcullised with my teeth and lips…tih hi Within my mouth you've put my tongue in jail…tiin entirna pakhat tarlang ta ila, kan hre thiam mai awm e. Heng ang entirna hi tam tak tarlan tur, Shakespeare-a thu leh hlaah hian hmuh tur an awm reng a ni. 


Hla hril (Poetry) huang bikah Shakespeare-a khan thil pahnih, ţawngkauchheh hmanga a tak rama mi hruai theihna leh, chhûngrila phûrna, thathona, pawn lam lan dana lanchhuahtir theih nghal maina, hun nena an inlaichinna thar diai leh chiangkuang taka mitthla zui theih tura thu chheh dan a rawn duang chhuak a.



Ka hmangaih chuan thu dik hmanga duan ka ni,

Tiin a thu sawi awih reng mah ila,

Dawt a sawi ţhin tih ka hai si lo a!


(Free Verse – Lambi kima ka lehlin dah ta lo mai ila)


Sonnet 88 hi kan en chuan, hriat thiam awlsam thei ang berin, a chhûngril nun mawi takin a rawn chhep chhuak thei mai a ni. Zoţawnga kan sawi ang ngawt kha a ni lo a. Rhyme, Stress hun dik tak leh metre nen thlap siin, mawlmang thei ang berin thu a chhep thiam tih sawi ka tumna niin, thil awlai a va ni ţhin lo êm!


Milton-a khan Shakespeare-a hnung rawn zuiin, hla hril leh lemchan a rawn tiphuisui ta sawt a. Chuvangin English Literature huanga mi bik kan ţhut tlartir dawn a nih ngai chuan, tu ma sawisel phak rual lohin Shakespeare-a ding lam emaw, vei lamah emaw Milton-a hi a ţhu pha ve ngei tur a ni.


Milton-a hian Oxford English Dictionary-ah sap ţawngah hian thumal thar leh a hlui chei danglam thar 630 zet a thawhin, Neologist ropui bera chhal a ni a. Ben Jonson-a hian thumal 558 thawhin, John Donne-a’n thumal 342 leh Shakespeare-a’n thumal 229 a thawh bawk. Heng aţang ringawt pawh hian Shakespeare-a hnungdawltu ropui tu nge tia kan chhal dawn chuan, chhanna harsa tak ngaihtuah chiam a ngai hauh lo. 


Milton-a hi sap ţawng tihausatu, kum zabi 17-na huna Literature huanga mi lian berte zinga ngaih a ni hi thilmak a ni lo reng a ni. Debate anga ka han sawi pawh hi, a nihna takah chuan Shakespeare-a ropuizia leh, a hnu lama Poet ropui zingah tu nge a hnungdawl zo ber zinga chhiar tur ni ang, tih thu sawihona a ni mah zawk e. 


𝐏𝐮 𝐋𝐚𝐥𝐝𝐞𝐧𝐠𝐚 𝐤𝐡𝐚 𝐂𝐚𝐬𝐡𝐢𝐞𝐫 𝐚ţ𝐚𝐧𝐠𝐢𝐧 𝐚𝐧 𝐛𝐚𝐧 𝐧𝐠𝐞 𝐚 𝐢𝐧𝐛𝐚𝐧 ?

            Pu Bualhranga Lehkhabu - Khuarei Sulhnu

            Rambuai hnuah kan mi hmasa tam takte'n, an tawnhriat chanchin an ziakna lehkhabu (Autobiography) ngaihnawm leh beng tivar tak tak a lo tichhuak tawh ţhin a. Tun hnaiah a tharlam ber tih tur, 'Khuarei Sulhnu' lehkhabu, Pu Bualhranga ziak, phêk 914 zeta chhah chu a lo chhuak leh ta a ni.
       
            Vanglaini lamah Pute PL Liandinga, HC Vanlalruata leh ziaktu dang dangin he lehkhabu an lepsena ngaihnawm tak tak a lo chhuak tawh a. Rambuai chungchanga ţan lam hawi nei lo, a nihna ang taka thil thleng tarlanna lehkhabu a chhuak zeuh zeuh tawh a.

            Chung zingah chuan, 'Rambuai Literature' khân rambuai laia thil thleng tam tak, mipuite'na kan la hriat loh min hrilh nual a. 'Khuarei Sulhnu' hian kan la hriat loh, hriat kan châk si, a hriate'n an sawi lan duh si loh a rawn tarlang ta nual a, a lawmawm hle. A ţul dan angin kan tarlang turah ngai ang.
                
            Tichuan, Pu Laldenga chanchinah Pu Saprawnga CEM-na hnuaia District Council-a Cashier a nihna aţang khân ban a ni nge, amahin a hna kha a kalsan zawk, eng thil chiah nge thleng tih kha Pu Bualhranga hian phêk 700-naah a rawn tarlang ta a ni. Pu Ch. Saprawnga hnenah a dam laiin he zawhna hi a zawt a lo ni a.

            Pu Saprawnga chuan, District Council pisa intuamhlawmna kha mipuite aţanga leiman (tax), kum khat atâna cheng 4 an khawn khawm aţanga nei thei an ni a. "Ţum khat chu zin ka tum a, ka jeep petrol man tur cashier (Pu Denga) hnenah peon hmang bawkin ka mamawh zât ka va ziak a.

            Peon chu hlawhchhamin a lo kir leh a, kan cashier chuan, 'Pawisa kan nei hauh lo mai' tiin a lo chhang a. Chu ve leh, 'Engvangin nge pawisa kan neih loh?' tiin cashier chu ka room-ah kovin ka zawt a. Ani chuan, 'Leiman chu mi kha mi bialte chuan vawiin thlengin an la pe lo, chuvang chuan pawisa kan tlachham a ni' tiin min chhang a" tiin a inziak a.

            Tichuan, Pu Saprawnga hian leiman chu va khawn turin a CA-te tirchhuak nghalin, Pu Denga'n leiman la pe lo a tih khuate lah chuan, receipt fel tak nen leiman an lo pêl vek tawh dan an lo hriattir ta si a. Pu Saprawnga ţawngkam takin, pawisa bo chungchang thuah cashier chalah phûng a tawp ta chat mai a lo ni.

            Pawisa bothlau zat hi cheng 3000 aia tlem lo ni ngei tur a ni a. Kum 1952-60 hun lai chuan a tlem fahran lo hle. Pu Rawnga hian tun lai ang chu ni se, pawisa hi chawitir mai tur kan ni a. Mahse, Kumpinu hun lai kha chuan kan thinlungah corruption huatna thûk tak a bet tlat a, thil zahthlak tawpkhâwkah kan ngai si a. 

            Lushai Hills bawrhsapte pawhin chutianga inhnamhnawihte chu, muanna leh diknaa rorêlna atâna thil ţulah ngaiin an hnawt chhuak tawp ţhin, chuvang chuan Pu Denga pawh kan ban ta tawp mai a ni, tiin a sawi ta a ni. He mi chungchang thu khêl hian Cabinet ţhutkhawm meuh an nei hial a. 

            An ţhutkhawmnaa ziaktua an hman hi, Pu Denga ţhian hnai tak a lo nih si avangin, an thurêlte chu a lo hrilh ta a. District Council lamin banna lehkha, Pu Denga hnena an pêk chhuah hmain cashier aţanga banna a lo theh lut ta a ni. Cabinet-a an thutlukna hian nghawng pawi lutuk a neihzui tak si avangin, Pu Saprawnga pawhin a CEM chhûnga a thil tihsual lian ber pakhat a nih thu a sawi ta hial a nih hi. 

            District Council aţangin Pu Saprawnga vangin ka bang tih thu changchawiin, Mizo Union huatna kha Pu Denga thinlungah a lian chho ta hle reng a. Pu Rawnga phei chuan India laka a hel chhan pakhatah a ngai hial a lo ni. Chu miin nghawng râpthlak tak a neih dan chu, rambuai kaltlangin ţhangtharte'n kan lo hre ta a nih kha.

𝐏𝐮 𝐁𝐮𝐚𝐥𝐡𝐫𝐚𝐧𝐠𝐚 ‘𝐊𝐡𝐮𝐚𝐫𝐞𝐢 𝐒𝐮𝐥𝐡𝐧𝐮’ – Ţ𝐮𝐥 𝐡𝐚𝐮𝐡 𝐥𝐨𝐯𝐚 𝐧𝐮𝐧𝐧𝐚 𝐜𝐡𝐚̂𝐧𝐧𝐚 !

 ‘𝑶𝒑𝒆𝒓𝒂𝒕𝒊𝒐𝒏 𝑯𝒎𝒖𝒉 𝑻𝒉𝒆𝒊𝒉 𝒍𝒐𝒉’

Pu Bualhranga’n ama chanchin a ziahna ‘Khuarei Sulhnu’ kaltlangin, UT sawrkar aţanga Pu Laldenga ban a nih dan leh, Pu Laldenga’n zalenna sual loh a rawt dan kan tarlang tawh a. Tun ţumah ve thung chuan ţul hauh lo, Pakistan sawrkar tihlûngawi nân chauha hnam pasalţha tam takin nunna an chân dan, phêk 220-a mi kan bihho leh dâwn a ni. Engvangin nge heng thu mu hnu hi rawn thar thawh leh ţhin nge ka nih kan tih chuan, ţhangtharte’n kan histawri, a bik takin ram buai lai chanchin dik tak kan hriat ka duh vang a ni.

Kum 1970 May thlaah Pakistan sawrkarin MNF sawrkar chu râlthuam rawn pêk pahin, Mizorama Operation nei turin thupêk khauh tak a rawn pe ta a. Mizoram pum huapin India sawrkar chawk buai thei ang ber tura, lei leh inkalpawhna kawng leh thil dang dang tichhe turin, Operation Hmuh Theih Loh tia hming an vuah chu ruahman a ni ta a. A hun thu hlaah fur lai a nih avangin, chet vel a harsat lai tak a ni a. Pu Bualhranga’n he beihpui chanchin a ziak dan hi a ngai ngaiin han tarlang ta ila.

“Ka ngaihtuahin fur chhe lai taka Mizorama underground-a han tal vel harsat dan tur leh hlauhawm dan tur kha, kan kum 3 tawnhriat aţangin a hriat loh theih loh a. Fur lai chuan hnu thup a har êm êm a, tui lian kân a har bawk. Ngaw hnuaia mei chhemin kan awmna hmun chu hmelmate tân mei khu kha hmuh a awlsam êm êm mai bawk si a. Kan President, nupui kawngchilh zuta Dhaka-a awm mai mai chuan khangte kha tawng ve hek lo, ka hrilh pawhin a haider lui tlat a. 

Chu bakah India sipai chhuanlam tur tingin kawngpui leilawn pakhat tê pawh han bomb chhe zauh se, kha lai hmun aţanga bial zau tak chhûngah khân, hlo thlawh ţul vanglai takin carfew an puang ngei dâwn a. Kan mipuite retheih tawh nak alaiin he operation hi ţampui hmahruai a ni dâwn tih alang reng mai bawk si a. Ka tih ngai vak loh angin hmaichhanah kan President nen pawh, beng sen khawpin kan inhnial phah hial a. Ani chuan a thuneihna hmangin Operation Hmuh Theih Loh chu fur chhe lai takin a pute, ISI awfisar-ho thu angin tihtlang ngei a tum tlat a.

Keiin kan sipai chhuanvawr ber berte, rah chhuah nei ţha vak si lova an nunna hlu tak Pakistan-ho thu avanga boral mai tur angin ka hmu bawk si. Kan inhnial lai pawhin, ‘Independent kan puan tawh avangin independent sawrkar kan ni a, India sawrkar mai ni lovin Pakistan sawrkar lakah pawh independent kan ni. Chuvangin kan sipaite operation hmun leh hunah pawh Pakistan rawn inrawlh hi ka ngai thiam lovin ka remti thei lo. Ruahtui hul hun kan nghak ngei tur a ni’ tiin ţan ka khawh ve a. 

Keini ang duangte thu sawi chu barah a khawn vak lo. Amah chawmtu leh hrai tlaitute duh dan ang chuan operation chu a kal tlang ta tho a ni. Nidanga ka la tih ngai reng reng loh, operation-a chhuak tur kan nauteho chu thui takin ka han thlah ve a. Thlanmuala mitthi vui tur angin ka inngai a ni. Chutah chuan ka sikul naupang hlui, group khat Commander Lalţhakima chu ka hmu fuh hlauh mai a, kan inţhen dâwnah chuan, ‘Ţhakim, han thi reng reng suh’ tiin ka thlah tawp mai a ni. Zoram pana kan nauteho chhuak chu ka khawngaih lutuk a, ka mittui a tla hial a ni.

Ka hlauhthawn ang ngeiin fur chhe laia operation  an han nei kha, tum angin Subotous Operation chu an ti hlei thei ta lo a, kan awfiser ţha tak takte chuan nunna hial an chân ta zawk a, a dam chhuakte chu an rawn hawng kir leh a ni. Heng thute leh mipuite leh keini, tih tak taka Mizoram zalenna sualtute’n kan thihna leh tawrhna zawng zawng ka ngaihtuah hian, keini leh India sipai kutthlak tuara boral te, kuttualleichham, piangsual tate chhûngkua engzat nge retheihna ruamah um luh an nih tak?

Hliam kan tawrh dan ka ngaihtuahin, chung zawng zawng bul chu kan President pu Laldenga leh a chhûngte nuamsa tâwka an khawsak theihna tura a man kan pêk hi a to êm a, a lei nân mihring tak chuan hriat thiam a har ka ti hle mai. Tunah erawh Lalpa zarah thlir hahdam dan ka thiam ta e. Amaherawhchu, hnam pa tih kher hi pai ţawih har ka la ti fan a ni” tiin a ziak a. He operation an han neihnaah hian mi 97 an kal a. Mi 14 kahhlum an ni a, mi 8-in man an tâwk bawk. India sipai hnena inpe mi 8 an awm bawk. 

Pu Bualhranga vek hian he operation chungchanga a ngaihdan heti hian a ziak bawk. “He operation hi keini ang hnam tenau tân mihring tlem si-ah chuan chhiatna râpthlak a tling a. MNF underground chhûng zawnga military operation tam tak hmelma kan beihnaah khân, hmuh tawh angin chhiatna râpthlak ber a ni. A chhan leh avang, a bul bâl hre lo tân phei chuan heti êm hian em ni naute nun kan lo ren loh le, tih váwng váwng loh theih a ni lo. Kan sipai ţha ber berte kan hloh bakah, kan sipai zingah moral nasa takin a tihniam a ni” tiin! 


𝐏𝐚𝐜𝐡𝐮𝐚𝐮 𝐏𝐨𝐞𝐭𝐫𝐲 𝐗𝐈𝐗



Ka chhingmit, lemziaktu chan changin,

I duhawmna, ka lemziahna dawhkanah;

Ru chhuakin i landan lemziak ngei chu,

A ziaktu mit kal tlanga hmuh tum rawh:


A themthiamna i hmuhpui thiam ang em?

A pindan bang mawia a hman chhan pawh?

Lemziak thlir chânga lawmna luangliam nen?

Nang vanga pindan rimtuina chenin?


Mahse, mit vervêk chuan lemziak ngei chu,

Chawimawi mah se thinlung a hre thiam lo'ng!


𝐋𝐚𝐫𝐧𝐚 𝐊𝐡𝐚𝐰𝐯𝐞𝐥 𝐡𝐢 𝐞𝐧𝐠 𝐜𝐡𝐢𝐚𝐡 𝐧𝐠𝐞 𝐦𝐚𝐰 𝐚 𝐥𝐨 𝐧𝐢𝐡 𝐥𝐞 ?




(Just an illusion by Julia Zahra)

Kum 1982 daih tawhah khân, British Band ‘Imagination’ chuan, lârna khawvel behchhan hla mawi leh ril tak, Just an Illusion hla hi an lo phuah a. Dutch Band pakhat; BZN (Band Zonder Naam – pâwl hming nei lo tihna niawm tak a ni) te’n hlawhtling takin an lo sa lâr ta a nih kha. Dutch zai thiam âw mawi zet mai, van phaiphulêng ri fawn hlerh hlerh ang maia zai thei Julia Zahra-in, unplugged-a rawn tichhuak ve lehin, kan tribal beng paw’n timur kai chhuak thei khawpin a lo ngaithla ve ta dauh dauh a nih kha. 

Kha hla châng thum lek khân, mi lârte khawvel pang leh lam, mi nazawngin kan zuk luhchilh ve loh chanchin, lungchhiatthlak êm êm si chu khaw êngah a rawn tarlang ta a. Kan ramah pawh lâr châkna hian ţhangtharte thlîngah vêtin, an thauah a man tlat a. Kawng hrang hrangin, mahni phâk ang tâwk zelah lâr an khel luai luai a ni hi. A bik takin zai thiam niha lâr châkna hian, khawvel huapin ţhangtharte nun nasa takin a thununsak tlat a, beidawnna nuna lut an tam phah êm êm a nih hi.

Hlawhtlinna avanga lârna khawvel chu, khawi hmunah pawh thlenna nuam leh changkang ber ber, lirthei chhuak thar apiang, ei tur man to ber ber, suangtuahnain a ban phâk apiang neih theihna, khawi kipah mite umzui leh ngaihven hlawhnain a rawn luah khat ta a. Pawn lam mit thlirna aţanga mite ngaihsân leh awh rawn nihna chu, hlawhtlinna tlâng chhip chuanna zawng a ni teh meuh mai. Mahse, chu lârna khawvel pang khing leh lam, a hmai phel leh lam, mite’n an sawi chhuah zen zen loh chu, ţah leh ha ţhialna mai a lo ni si. 

Zai thiam vanga hlawhtlinnain a chhawm lârna chu, mi fate hriat lohin a man pêk ngai a lo ni reng si. Mihringin zalenna a neih chu chhuhsaka awmin, a taksa leh a âw zawng zawng, a inchei dan leh a khawsak duh dan zawng zawngte chu, hralh sumah an chan tak vek avangin, mana lei an ni ta a, mahni ta pawh an ni ta lo. Chuta china nun ipikna leh zalenna boruak hip tur reng a awm lohna khawvel chu, ţawngkâ maia sawi chhuah thiam rual loh, bawm tawta khung beh tlat ang nunah a lo chang ta a ni.

Zai thiamin a hla thar a tihchhuah apiangte chu, khermei thei ang bera lo endiktu (critic) te’n, fakna aiin sawiselna lai tur ngawt an zawng ta emaw tih mai turin an lo ching phar ţhin a. Zai thiamte pawh lemchanna khawvelah hnuh luha awmin, an nihna dik tak anga an lan chhuah theih hun awmchhun chu, mahni chauha an awm laiin a ni ta deuh tlawng mai a lo ni. Kawi tinah hlawkna beiseia ngaihsaktu der hlirin, tho tle rualin sa thi uih an bawm ang maiin an zim hut hut nitin reng ta mai a ni.

Tleirawl kum 16 leka upa a nih laia, ‘Baby one more time’ vanga khawvel huapa rawn lâr chhuak ta, Britney Spears-i khân a hla pakhat, ‘Lucky’ tihah he nun hi lungchhiatthlak zetin a rawn tarlang a. ‘Early morning, she wakes up; Knock, knock, knock on the door; It's time for make-up, perfect smile; It's you they're all waiting for’ tiin, a nun a chhangkhamzia hi i hmu thei em? ‘She's so lucky, she's a star; But she cry, cry, cries in her lonely heart, thinking; If there's nothing missing in my life, Then why do these tears come at night?’ 

He hla tlar tawitêin, mi zawng zawng ngaiha mi hlawhtling, sum a maktaduai tel la lut rúih rúih chung sia, a nuna ruak hnawh khah zawh loh awm tlat chanchin min hrilh laia, a bianga mittui luang ngiai ngiai hi i zuk hmu thei ang ti raw? Hei hi a ni, lârna khawvelin lawmman a pêk tak chu lo ni! Shakespeare-a lemchan Henry V-ah khân, England lal hmingthang ber chuan, “I would give all my fame for a pot of ale and safety (ka hmingthanna zawng zawngte hi, rakzu no khat leh ka sahimna nen thleng ka nuam zo ta)” a ti thlawt mai a nih kha! 

Endiktu leh mi nazawngin an nun dan an sawi chhiat bawrh bawrh a, a hla thar apiang an fakselna hnuaiah pawh, chawlh zai reng rêl thei lovin anmahni siam liantute duh danin zaia mipui awih a ngai reng zel a. Taksa leh ngaihtuahna hah rimtawng lutuk laka tal chhuah nân, taksa leh ngaihtuahna tiphur thei leh tithatho thei zu leh damdawi nen mipui hmaah lem an chang chhunzawm zel a. Mipui hmaa an zai lai chauh zawngin nuam tihna a lo awm ve mai bawk ţhin. Chu nun chhawrdawh chuan tawpintai a nei lova, duh pawh ni se chawlh mai theih a ni tawh lo.

Britney-i bawk hian, ‘Lost in an image, in a dream; But there's no one there to wake her up; And the world is spinning, and she keeps on winning; But tell me what happens when it stops?’ tiin lû hai chiaina mangram chanchin chu min hrilh ta a. Mite awh leh ngaihsân rawn ni si kha, thinlung taka hmangaihtu leh ngaihsaktu tak tak erawh an hmu zo si lo. Chuvang chuan a ni, Rock n Roll lalpa Elvis-a meuh pawh dawmtu nei lova mual a liam a, King of Pop nihna hial hlawh chhuaktu M. Jackson-a pawh ran thisawn ang maia mual a liam tak ni! 

Khawvel mipate it rawn Marylyn Monroe-i meuh pawh a thih dâwnah meuh chuan, bawihsâwmtu reng a nei lova nih kha. Khawvel huapa mi lârte êm chu tluk phâk lo mah se, Zofate zinga mi lâr kan neihte pawh hi han thlir teh. Pit dawr tia lek kan ramah hian mite hriat hlawh viau mah se, a rûk taka an nuna khawharna, hahdam taka mut siai siaina tur nghehchhan duhawm nei si lo engzat tak awm ang maw? He lârna khawvel pang khing nun zet hi chu, a chan a chauvin a riang váwng váwng a lo ni.

Chuvang chuan a ni, Isua ai pawhin kan lâr zawk ti khawpa he khawvel daidartu John Lennon-a meuh pawhin, a nun ruak tak aţangin duhthusam khawvel ‘Imagine’ a din chhuah phah ta hial a lo nih kha. An chan chauhzia he hla siamtu hian a han hriat chhuah meuh chuan, âwrâwl tawpin, ‘For it’s not too late, oh it’s not too late’ tiin he lârna khawvela liluh ve lo tur hian mi tin a fuih ta ráwih ráwih mai. Kan Mizo mi lârte hi phâk ang tâwkin an nun ka lo thlir ve ţhin a. Mipui hmuhah zawng an hlim hmêlin nuam an tih hmêl ţhin ngei mai. 

Mahse, a châng chauh hi zawngin an mitmeng dul raih, nui lui tih hriat taka an infuih lai, phâk baka mite hmuha lan mawi ngaihna avanga rilru hahna, an hmêla lo lang chhuakte hi in lo hmu ve ţhin em? “Mipui hmuha ka lo zai ta kher kher kha, khawvela ka inchhirna ber a lo ni” tia hmeichhe zai thiam pakhat testimony-te hi dâwt a nih a rinawm mawlh loh. Kan model, kan artist leh zai thiam leh mi lâr tak tak zingah, Lal Isua hmanga an nuna ruak hnawh khat si lo, mite hriat loha lârna khawvel zet hi chu, ‘Just an Illusion’ tia ţap keuh keuh ţhin an lo awm nual reng mai lo maw? 


𝑷𝒍𝒆𝒂𝒔𝒆 𝑭𝒐𝒓𝒈𝒊𝒗𝒆 𝑴𝒆 – 𝑯𝒓𝒊𝒂𝒕 𝒍𝒐𝒉 𝒕𝒉𝒊𝒍𝒕𝒊𝒉 𝒌𝒉𝒂 !



Memoirs…

Kâr khat chhûng leka a vawi thum hmuhna turin, a hmeichhe thawhna pisa kawtah, lirthei var paw phek phùk chu hungin, a lirtheia ri mawiin chu hmun thengthaw nuam tak a rawn tuam riai riai dante kha a la hre reng a. Bryan Adams-a âw thâm mawi takin, “Please forgive me, I can't stop loving you” a tih laite chuan, chhûngrilah a mur chiai chiai a nih kha.

He hmeichhe danglam takin, tharum, ngamthlemna leh ţawngkam ngaihnobei hmang hauh lova, a ngaihtuahna zawng zawng a thununsak tlat dan ngaihtuah rauh rauh pahin, a mitmeng de zawk zawk chu tu mahin an hmuhsak hauh lo. He hmeichhia a hmuh hmasak ber nite chu a ngaihtuah let paha, tu ma lawm hauh lovin a hmêla hlimna inlâr chu, tu mahin an hmuhsak lo!

A thlalak a nih kha, a mit la hmasa bertu chu. Hmeichhe pakhat ţhutthleng vir theia ţhu, tihluih ni hauh si lova mit la thei ang bera a âwm tipohtu, hmui azawnga mipate hisapna thûk ber thlen thei hial khawpa a heh lantir theitu, tarmit hial pawh amah chei mawitua chhuah thei, Saudi sakawr chî ţha ber mei ang maia buk nalh a sam dum, tukhuma ţawntu a nih kha! 

A la hai awkawng lo! Thlahtute pasalţhatna pun chungin, amaha huaisenna awm zawng zawng nen \angrualin, amah hmuh a phal leh phal loh a zawh nite kha, nimin liam ta ang maiin a la mitthla fiah thei a. Inhmuh a remtih thua a rawn chhan rual chiaha boruaka rimtui lêng chem chem, a hnar nam chem chemtu pawh kha a la theihnghilh ngai bawk hek lo.

Chu tlai lam boruak thengthaw nuam takah chuan, phul hmun nuam tak, mi zawng zawng kawm thlanga in lianpui pakhata an intawn hmasak ber nia, bathlara aţanga Reiek tlâng phena ni tlai tla êng mawi tak an thlir dun dan zawng zawngte kha, ngawi renga ngaihtuah chungin a lû a bu nghat a. Lungawina hi sum ngahah, in leh lo ropui neihah leh khawvel mi lian nihnaah a awm lo tih a va hre chiang tak êm!

He mi ni aţang hi chuan tu nge a nih, eng nge a dam chhan, eng nge a tih tur tih hrilh thar a ngai tawh lo. Chu hmeichhia chu a nun pumpui thununtu a nih tlat avangin, a nunna hial pawh hlan ngam khawpin a ni, leilung dana hmangaih ber a tawn tak hlawl ni! Kum lamah chuan û ve viau tawh mah se, hmangaihna khawvelah erawh nausen ang mai a lo ni a!

MLTR hla mawi tak, “I won’t forget the way your kisses. The feeling so strong, while lasting for so long” tih awmziate pawh a takin a tawng fiah ta tih a inhai hauh lo. Ngaihzawng a lo nei ve zul tawhin, hmangaih ngei pawh tawng tawha inhria kha a ni ve ngei a. Mahse, he hmeichhia a tawn aţanga a hringnun boruak inthlak danglam thâwk dan ang hian, tu mahin a nunah danglamna an la thlentir ngai lo!

Darkâr 24 chhûng, a muthilh lai tih loh zawng, englai pawha a thinlunga châm reng thei mihring an awm ring ngai lo kha a ni a! Chuti taka chu hmeihhe laka a tlawm chhe ta mai chu a han in ngaihtuah ţhin a. Zak hauh lovin, Shania Twain-in lasi nulate ang maia incheia a sak, “It's in the way you want me, It's in the way you hold me, The way you show me just what love's made of, It's in the way we make love” tih hla lo pian chhan a hre ta zawk tih a inhai mawlh lo. 

Chu a hmeichhe tawn zet chu sawi fiah thiam mai har a ti ngawih ngawih a. Engvangin nge a titi siam siamte chu hmuhnawm a tih tawp theih ngai loh a, a che vel engkim hmuhnawm a tih êm êm chhan pawh a hre chuang bik lo. Khaw laiah han lênpui se, a rilruah mipa dang zawng zawng aia vanneihna pumbilhtua inhriatna a nei a. Mihringa lungawina awm thei zawng zawng chu a chanpual ni maiin a hre tlat a ni. 

Anne Murray-i âw nalh lutukin, tisa murna thlen chiai chiai thei khawpa he hla a sak, “I wanna sing you a love song, I wanna rock you in my arms all night long, yeah. I wanna get to know you, I wanna show you the peaceful feelin' of my home” tihte chu a thinlung duhthusam a ni zo ta hial a nih kha. Chu hmeichhia chu a fawp kham thei lo a. A en kham thei bawk hek lo. 

Chu hmeichhe kianga a awm dan chiah chu sawi fiah har a tih hle laiin, hranghlui zai thiam Pussycat-in, “Such a feelin's comin' over me, There is wonder in 'most every thing i see…. And the reason is clear, it's because you are here, You're the nearest thing to heaven that I've seen” tia Vanram tem lâwk ang hial nun tem ta a nih erawh a inhai hauh lo a nih zawk kha.

Mahse, Shakespeare-a’n duhthawh taka a hming a lo phuah, ‘O cruelty love’ ti hiala a lo ţah khum ngei hmangaihna pang leh lam, inzawmna awm leh thei tawh ngai lo tura mi pahnih inkâr, Eden huana Adama bawhchhiatna avanga mihring leh Pathian kâra inţhenna lo thlengah, Pathian meuh pawh Eden huan mawi bera khawhar taka a lo vah rak rak chhan kha!

Thinlung nâ tih hriat ngawih ngawiha âw lawi thâm chhalha, “Khawiah nge i awm?” tia zawn a nei ang khan, a dam chhûngin zawn nei dawn tawh mah se, a thil zawn chu a hmu tawh ngai dawn lo tih a hrian chianna tluka lungrûn! Vanlalruati ngeiin, “Hei hi maw an sawi, Hmangaihna vanduai” a lo sak khum taka chu! Hmangaihna a nasat poh leh tawrhna hliam hnu a nung rei ţhin a lo ni si a! 

Kha hmeichhia va hmangaih tur khan, a chhan leh vang a awm a ngai lo. Mi dang rawn chunga thutlukna siam lah a mamawh hek lo. Dumde mei dêt chhûng leka hun chatuan inphumah, ngaihtuahna fimin a vaukhanna thu hnawlin, he leia pian ve manah tiin, ziakmi leh hla hriltu tam takte khawharna nun chu a zuk ţawmpui ve ta a ni zawk a. Chu nun keh sawm aţang ngei chuan a ni, he khawvela hla lungrûn, hla thiltithei leh thûk ber berte an inthuhrûka, khawharna hmanga an zuk chai chhuah fo ni!


𝐊𝐡𝐚𝐰𝐯𝐞𝐥𝐚 𝐒𝐨𝐧𝐧𝐞𝐭 𝐦𝐚𝐰𝐢 𝐛𝐞𝐫𝐚 𝐚𝐧 𝐜𝐡𝐡𝐚𝐥 – 𝐒𝐡𝐚𝐤𝐞𝐬𝐩𝐞𝐚𝐫𝐞 𝐒𝐨𝐧𝐧𝐞𝐭 𝟏𝟖




Shall I compare thee to a summer's day?

Thou art more lovely and more temperate,

Rough winds do shake the darling buds of May;

And summer's lease hath all too short a date:

Sometime too hot the eye of heaven shines,

And often is his gold complexion dimm'd;

And every fair from fair sometime declines,

By chance, or nature's changing course, untrimm'd;

But thy eternal summer shall not fade

Nor lose possession of that fair thou ow'st;

Nor shall Death brag thou wander'st in his shade,

When in eternal lines to time thou grow'st;

So long as men can breathe or eyes can see

So long lives this and this gives life to thee.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - 


Nipui khaw thiang nen ka han khaikhin ang che?

Ani ai chuan nang chu i mawiin i rinawm hle si;

Nipui pârte chu thli chhe vakvaiin a chhem ţil mai mai e,

Ngaih hman rual lohvin a vul hun pawh a tawi si;

Chungturni lah chhum râng kâra a bik bo loh leh,

Nipui sat vanglai tak chu tawrh zawh mi a ni si lo;

Leilungin duhawmna tinreng a chhuah ţhinte meuh pawh,

Nipui vanglaia khuarel chhiatna lakah an chuai mai ţhin;

I vanglai duhawmna erawh chuai hian a mawi lo ve,

Mawina tinreng i chhawmte làm an chûl ngai lovang;

Thihna meuh paw’n i lakah hnehna a chang lo’ng e,

Ka lengzem hla chuai lo turah i cheng reng tawh ang;

Khawvel a chuai hma loh mihring dam chhûng zawng,

Chuai ni hmêl rêng i hmu tawh dâwn lo a ni zawk e!


He hla hril bulţan nân Shakespeare-a hian thiam takin zawhna, ‘Nipui khaw thiang tak nen ka han khaikhin dâwn che em ni ang?’ tiin, Rhetorical zawhna mawlmang tak, mahse mi tin hriat thiam theih tura ţawngkam lerh ni si lo, mahse hmangaih zûn kai chiai si, a lo dâwngsawngtu tâna hei tluka zawhna duhawm in zawh leh ngaihna awm thei chuang tawh lo tur, zawhna phena a rûka hmangaih ber chawisânna leh fakna thu inzam tel bawk si a han zawt ta a. 

England ang ram vawt leh hnâwng, ruahtui tamna leh chhum zin phui mupna angah chuan, Mizote tâna favang khaw thiang leh boruak nêm tak lo her chhuah hun tluka sik leh sa nuam a awm lo ang bawkin, sapho tân chuan an nipui lai hun, thing tinin pâr an chhuah a, boruaka thinlung zangkhaina leh zalenna rim nâm chiaina hun tluka hun nuam leh, hun duhawm a awm thei tawh chuang lo. 

Kumtluana an hun nghahhlelh ber nipui leh nipuiin a rawn ken tel, khawvel mawina leh hmuhnawmna zawng zawng chu, a tleirawl hmangaih ber duhawmna leh hmuhnawmna nen Shakespeare-a hian a han tehkhin chho ta a. Zawhna duhawm ber tih hial tur chu, chhanna azawnga chhanna ngainatawm ber, zawhna duhawm ber lehthal ţhak khawp thei hmangin a han chhang zui zat a nih hi! 

Nipui khaw thiang tak ai thlawt chuan i duhawmin, ani ai thlawt chuan i zia pawh a nghetin i rinawm zawk ka ti hle si a, tiin faknain bul a han ţan ta a. Shakespeare-a hun laia Temperate an hman reng rengin mi zawiawi leh nungchang nelawm tak, ti thawt thawt lo, bawih hnâp sawina a ni zel a. Shakespeare-a hian duhthawh takin a ngaihzawng chu, nipui aia a duhawmna leh, nipui khaw thiang tak aia ngainatawm a nihna a rawn puang chhuak ta a ni.

Tlar thumnaah hian ‘The darling buds of May’ tiin Symbolism mawi tak, Nipui rawn thawt tirh hun aiawh sawina kan hmu a. Chu nipui hun duhawm tak chu Personification-ah ‘rough winds’ hmangin, sawisaka a awm dan min hrilh ta a. Nipui a rawn thawt tirh hun laia, thli thaw vûk vûkin hnah a chhem ţil chum chum lai Imagery hmuhnawm tak chu han thlir la, i mur chem chem ve tho ang ti raw? 

Shakespeare-a thu leh hla hi chu a heti tlat zel a. Tlar khat lekah pawh thu tam tak, inhne rem zaihin a khung thiam a. A hla tlar hnih khat lekah hian rei tak min cham khawmuantir thei tlat zel a nih hi. Tlar li-naah pawh chu nipui lo lan chhûng chu hun rei lo tê a nihzia, a ngaihzawng anga rinrawla neih mi a nih lohna, a ngaihzawng laka Nipui famkim lohna chu hmeichhe ân thiam ber ang maiin a han sawi chho ta hlawk hlawk mai a nih hi.

Tlar nga-na kan en chuan nipui laia ni sa vul mai, tawrhhlelhawm tak chu Metaphor ‘eye of heaven’ hmangin a rawn tehkhin a. Nipui ti nipuitu ber pawh thil tawrhhlelhawm takah chhuah khawloh sakin, a châng leh chhum dum kârah lawm hman lek loha a bik bo thu hmangin a han sawi hnâwm thul! Inhnial nikhuaa lamţang atân Shakespeare-a aia thlan tur an awm chuang ang em ni? 

Tlar rûkna-a Ni a Personify dan leh, ni hmelhmang Metaphor hmanga ‘his gold complexion dimm’d’ tia a han chirhtheh kual vel hi chu pui tak a ni! Tlar sarihnaah hian Leilunga duhawmna nei thil tawh phawtte, khuarel chhiatna leh khuarei laka an chuai dan, an mawina leh duhawmnain tawp chin an neih dan, a hnu tlar zela a ngaihzawng erawh chuai ve ngai lo pathiante ang a nihzia tihfiahna turin thu a han chhampual ta a. 

Tlar kua-na kan han kai chiah hian, ţawnghmang thiam theihtawpa ngaihzawngte fakna leh chawimawina thu kan hmu chho ta reng a ni. He tlara a ngaihzawng hlimthla (Imagery) kan hmuh mawlmang tak, ‘eternal summer’ tehkhin thu nalh mang kheng hmanga a rawn chhep chhuah tluka thu lawmawm hi, ngaihzawngte hnen aţanga dâwn leh tur a awm thei tawh chuang awm lo e. 

Tlar sawmna-ah hian chu a ngaihzawng duhawmna leh mawina chu engtikah mah an chuai ve theih ngai loh tur thu hmangin a thuchheh a han uar (Hyperbole) zual sauh sauh a. Mihring lo piang tawh phawtte chu chuai leh mai tur kan nih hre reng mah ila, duhthusam theihna thinlung neitu he mihring hian, a theihtawp chhuaha uara duhthu a sam hi Siamtu pawhin min phalsak tlat a lo ni.

Tichuan, tlar sawmpakhatnaah hian Thihna chu rawn Personify lehin, chutih rual chiah chuan Davida thihna hlimkawr ruam Sam 23-naa kan hmuh ‘Shade’ ngei kha, thiam takin Shakespeare-a hian a rawn kharchhawng ta a nih hi. Shakespeare-a hian Metaphor leh Personification hmangin he hla hril hi a rawn chawi nung a. Chu taka chu mitthlaa kan lo hmuh fiah theihna turin Imagery fiah felfai takin a thuam mawi belh ta a nih hi. 

Thihna meuh pawhin a ngaihzawng mawina leh duhawmna a ţhiah theih loh tur thu leh, mihring dam chen, khawvel dam chhûng zawng, a hla hril chuai thei tawh loh tur kaltlangin, a ngaihzawng chu pathiante ang maiin a vul reng tur thu hmangin he hla hril ropui hi a khar ta a ni. He Sonnet pumpuiah hian tlartir thumal inang, Anaphora an tih ‘So long as men can breath, or eyes can see, So long lives this and this gives life to thee’ te, Vowel thumal inang ‘Shake’ leh ‘May’ tiha ‘A’ thumal Assonance pawh hmuh tur a awm neuh neuh a. 

‘I‘ thumal lam rik dan inlalawn pawh tlar 5-9-ah hian kan hmu a nih hi. Aw le, sawi tur la tam mah se, duh tawk mai dâwn tawh ila. Engvangin nge he Sonnet hi khawvela Sonnet mawi ber ang hiala an ngaih, tiin ka ngaihtuah fo a. A Sonnet zingah hian Sonnet 18 aia mawi leh thûk, nalh leh ril tih kei chuan ka nei ve khanglang hlawm a. Mizo-a ka lehlin khi Shakespeare-a sonnet ka lehlin zingah chuan Free Verse kan hmanna awmchhun a ni.

Mizo thu leh hla khawvelah tun hnai hian hla hring huang bikah, nasa taka hmasawnna hmuh tur lo awm ta hi a lawmawm hle a. Hla hring hlang awmna lehkhabu a chhuak zawih zawih mai a nih hi. Mahse, Ţhuamtea Khawlhring thu leh hla ang deuhin, mi tam zawk kut chhuakte hi chu, ‘A ti tel lo a ruhkawl fi ţhiau mai’ a tih ang deuh kha an ni a. Hmasawnna tur a la tam hle. Ţhangthar hla hril phuahtute hian, Free Verse hmanga phuartu nei miah lova hla hril, hla rua pawh hmang hek lova phuah an awlsam hle a.

An kut chhuak tam zawk pawh hi, hetiang deuh vek hi an ni tih mai awl tak a ni. Mahse, chu chuan hla hril hlutna a belhchhah hran lo a. Mi tam tak ngaihzawn rawn an ni thei bawk hek lo. Tin, hla thu chei mawina (Literary Elements/Terms) hman thiam kawngah nasa takin hmasawn kan mamawh tih, kan kut chhuak aţangtein a hmuh theih bawk. Hman hmanah Vankhama leh Biaklianate’n Figure of Speech mawi tak tak, an chhehvel leh hmuh theih reng an khawvel aţangin an lo chher chhuak tawh ţhin a.

Ţhangthar zawkte erawh chuan phuahchawp ngialngan lutuk, ngaihzawnawm hek loh hla thu hmangin, chhûngril khawih che thei khawpin hla rua an chelek thiam lova, inzir tumna an nei bawk hek lo em ni, tih mai tur a ni ta mêk a. Hla hril huanga an dai ngam chin leh an dai phâk chin, an tuipui zawng han thlirte hian, mang a lo ang ru deuh hlek ţhin a nih hi. Plato-ate’n hla hril an huat chhan ber, mi thinlung leh ngaihtuahna dawi â thei khawpa thu leh hla chelek thiamna kan la hlat viau tlat a nih hi.

Hla hril phuah kawnga zawm tur dân zam neuh neuh, hla hril phuah dan kawng bik nei hmanga kan hlate kan phuah thiam hunah, chung kan hlate chu hla thu chei mawina leh hla rua nalh tak tak hmanga kan sawngbawl thiam hunah, tun aiin kan hlate hian mi nunah thu an sawi ring zawk ngei ang a. Hla hril thiltihtheihna pawh nasa zawkin a lo la lang ngei ang. Chu hun a lo thlen theih nân chuan, hmasawn zel tura inzir chiah kan mamawh niin a lang mêk a nih hi. 

A tawp berah chuan, engvangin nge he Sonnet hi khawvela Sonnet mawi berah an chhal? Mi tin chhiar theih tura mawlmang, mawi leh thûk bawk si, tehkhin thu leh hla rua mawlmang leh fiah tak hmanga, Sonnet phuah dan tur kimchang zawm thlap chunga, hriat fiah awl tak, ngaihzawnawm bera a chhuah theih vang tih loh theih a lo ni lo. Tak a, he a ngaihzawng kan tih leh ţhin tleirawl hi, mipa a ni tih erawh hre ta reng ila! 



𝐊𝐡𝐚𝐰 𝐩𝐚𝐤𝐡𝐚𝐭𝐚 𝐫𝐨𝐫ê𝐥𝐭𝐮 𝐩𝐚𝐭𝐡𝐮𝐦𝐭𝐞 𝐜𝐡𝐮 !

Khawvel Map han thlir vang vang hian; 23.1645° N, 92.9376° E leh, 23.727106 L leh 92.717636 L lai bawr velah hian khaw pakhat a awm a. Chu khuaa rorêltu lû ber hming chu Pu Rorêlliana niin, a thuneihna hnuaia rorêltute zingah rau rau pawh, Pu Themthiama leh Pu Thawktu Liana te nena an inlaichin dan chingchivet tak chanchin hi ka han hrilh dawn che a ni.


He khua hi ka tlawh lohna pawh a rei thaw khat ta viau mai a. Mahse, he khua hi khaw ngaihnawm tak a nih tlat avangin, a chanchin hi ngaihthah ngawt ai chuan hriat chian law law tum a finthlak zawk a. Pu Rorêlliana hi pa hmui themthiam tak, ramchhuah nikhua-ah pawh sa kap miah lo chunga, a khaw mipuite leh a hnuaia hnathawkte sa lû lam lâwm hlimna chantir thei khawpin a hmui a hmûi ţha a.


Pu Rorêlliana hi pa fing tia sawi tur a ni lo nangin, pa taima rumrût a ni thung a. Tuin emaw ruahmanna fing deuh leh, remruatna ţha niawm tak, amahin hlawkna a tel ve theihna tur ni bawk si an sawi hmuh chânga, ngaihtuahna fim pu hman lo lêka bawng kawlh ang maia hma lam sik thut ching a ni. Pu Themthiama hi he khuaa mi hausa berte zinga mi a ni thung a.


Pawisa ţona mual a hreh fuh bik emaw tih mai tur khawpa sum ngah a ni a. Pa fing  tak a nih miau avangin, pawisa hian thil tithei ve bawk mah se, thuneihna (power) pumhlum erawh a lei thei lo tih a hre thuai a. Politics + Money = Absolute Power Formula ngei kha,  Theory maia duh tawk lovin, a taka chantir (Practical) tumin a han bei ta tak tak a! A tum ang takin he khaw rorêltute zingah pawh a ţhu lawr pawl a ni ta thuai reng a.


Pu Thawktu Liana ve thung hi chu, an pathum zinga zirna lama thleng sâng ber, chu a zir sân thiamna hmang thiam zet mai a ni a. Ram inrelbawlna peng a chelh apiangte chu, Grep hrui peng rah duh berah a chhuah thei zel a. He khaw rorêlna fawng vuan tawhtute zingah rau rau pawh, tu ma hnial rual loha mi chak leh thiltithei berte zinga an chhiar kumkhua tawh tur a ni. 


Heng rorêltu pathumte hian inanna an nei tlan chu; an taima rumrut, an hausa tawkin, mahni ţanghma hai an thiam tlannate an ni. Pu Themthiama hi pa hausa leh remhre tak, fing phakâr thiam tak a nih avangin, rorêltute zinga a han tel phat aţang rengin, Pu Rorêlliana kaihza vengtu berte zingah a invawrh nghal thuai a. Chu dinhmun chelh tur erawh chuan, Pu Rorêlliana thluak sûksak a ngai tih a hai lo.


Tin, nakin zela a dinhmun tur a ngaihtuahna lamah, a tâna mi hnawk, a aia tawnhriat ngah zawk leh thiltithei zawk, amah aia a ngaihna hria leh chak zawk, an pawla thuneihna ţhutphaha ţhu phate zingah rau rau pawh Pu Thawktu Liana chu, thiam tak maiin a er chho ta nghal a. Ruahmanna fing zet a ngaihtuah chhuak thuai a. Ama hming lang miah si lovin Pu Rorêlliana thinlungah Pu Thawktu Liana huatna chî a thlak a, a chî tuh pawh a lo ţiak ta thuai reng a ni.


Tichuan, Pu Themthiama thil tum pawh a hlawhtling chho ta zawt zawt reng a. He khuain sum leh paia harsatna a han tawh a, hnathawhna tur sum vân ber lai leh, rorêltu dangte pawhin hnathawhna tur sum an neih loh vanga, an bialte fanga hun hmasa lama rorêltute hmalakna puitling tawh an hawn tak mai mai lai pawhin, Pu Rorêlliana kaltlangin Pu Themthiama erawh chuan, hmasawnna hna thawhna tur sum a nei a nei ta reng a ni. 


Hetia Pu Thawktu Liana, a mi er deuh ber Pu Rorêlliana hmanga a han nek chep hnuah chuan, ram rorêlna (Politik) hi chu, a ruh no no chhuakah tihna hmun a nih tlat avangin leh, rorêltu dangte  chu er thamah a ruat lem loh avangin, a duh ang thâlin chet a chhuah chho ta a. Rorêltu dangte’n hna chhe tê tê bak thawh tur an neih loh lai pawhin, Pu Rorêlliana leh pu Themthiama te chu an che thei par par hle reng a ni.


Hun a han liam deuh hnu chuan, tawnhriat ngah tawh leh a ngaihna hria, Pu Thawktu Liana erawh a lo awm mai mai bik hauh lo mai a. A khât mawi tawkin a hmalakna chanchin hriat tur, chu khaw mipuite chuan an nei leh ţhin a. Chu achhapah Pu Thawktu Liana vanneihna ni a lo her chhuah belh em ni tih turin, he khuaah hian hripui a rawn lêng zui ta a. Chutah zet chuan he khua hi a ngaihnawm zual ta sawt a! 


Pu Thawktu Liana chan lam a nih avangin, he hripui a han buaipui chhoh danah mipui mit a tlung chhovin, a hmalakna chak takah mite fak a hlawh chho ta hle a. Pu Rorêlliana leh Pu Themthiamate tân chuan ngaihmawh tham a ni ta tlat a. A theih dan danin Pu Thawktu Liana chu, hripui beihletna tur sum hmangin han hrek ţhin bawk mah se, Pu Thawktu Liana lah â bik hek suh, fak tlak khawpin a hma a su kaw duai duai reng a, tlawm mai a tum lo.


Pu Themthiama pawhin awl mai mai a tum bik lo. A chanpual lamah hnathawhna tur sum lian tham hailuh dan ngaihtuahin, hnathawh tur lian tham a hmuhte chu thiam takin, Pu Rorêlliana a pe hmiah hmiah a. Ram rorêl tura mipui thlante meuhin mual an laiin, hna an thawk an thawk ta mai a. Mahse, vantlâng titina hmun luahtu ber, Pu Thawktu Liana luahlan thei tur khawpa hmalakna vüng chhuah tur erawh a vâng rih si. 


Pa fing ta nge nge chu, a mimal senso hmangin mi retheite ţanpuiin mite titi luah tham thiltih a nei chho ta a. Mahse, hripui a lên miau avang leh, sumpai a harsat miau avangin, Pu Thawktu Liana luahlan tham khawp thawm neih reng theih a ni chuang lo. Pu Rorêlliana hian a hun hmasa lama mahni a inhaivurna, Chakai Thlam a sak vangin sawisel a lo hlawh chiam tawh a. Mahse, sum atchilh nun vulh liantu ber duhamna chuan, khua reng a hmuhtir leh thei ta lo!


A rorêlna hnuaia hmalakna lian ber tur a tih, Vawk Vulh Farm kaltlangin, Pathian nung bia inti tak tak chinin an tih ngam ngai loh turah, â tak maiin amah vek hian a ram, Chî Ţhat Mualah vawk tê vulh len tur eng emaw zat, mipui sum hmanga leiin mi a enkawltir ta a. Pu Thawktu Liana hming ri chhen beng hniam nân a ti nge, mipui hnenah vawk tê chî ţha sem a ni dawn ta, tiin  vawk tê semtu tur dân ang thlapin  a zawntir ta a. 


Mipui hnena sem tham vawk tê vulhtu chu amah chauh ni hek, mipui sum hmanga vawk tê chî a lei khawl, amah ngeiin a enkawl chu mipui sum bawk hmangin a hnena mi vek lei chhuah a tum ta roh a. Tin, tun hma aţang reng pawha Pu Thawktu Liana a duh lohna, an sakhaw biak dan inan lohna ngei hmang khan, a thinlung an kheuh an kheuhsak ta a, an hlawhtling hle reng a ni. Pu Thawktu Liana pawh mahni kohhran ţan ti-nâ ve tak, Upa atân kohhran mipuiin an thlan tlin hial a lo ni ve leh zel a.


He khuaa cheng mipuite hi an mak khawp mai. Vanram kai loh hlau tawk lekin Pathian an hria a. Hremhmun aikaih tur ting siin, thih dawn aruaia ngaihdamna chan beisei chungin, sual huat aia sual kaltlanga nawmsak thlang an tam êm êm mai a ni. Pathian ai mahin an lawina kohhran an chhuangin an  ngai ropui zawk a. An ram hruaitu lû ber atân an kohhrana mi chauh lo chu tiin, sawi chhuak lo mah se, an nungchang aţangin an remti bur lo tih hai rual a ni lo. 


He khuaa thil thleng ka han thlir ţhin hian, mak tih deuh deuh ka nei a. He khuaa rorêl mekte pawla mi challlang tak tak lo ni tawh ţhinte chu sahthlak an ni a. Pu Rorêlliana’n mihring hmaizahna nei miah lova, mipui sum pumhmawm a tum lai leh, rorêltu dangte an khawro êm êm lai pawha an pawla mi thar ber berte zawk an mâwm zul lai hian, tu mahin eng mah an sawi ngam lo hi a ni, mak ka tih ber chu! Tin, thinlung taka Pathian ţihmi, Lalpa hmangaih avanga sual hua pakhatmah an awm lo pawh hi, mak tak tho zu nia!


𝐊𝐚 𝐥𝐮𝐧𝐠𝐥𝐞̂𝐧𝐧𝐚 𝐤𝐡𝐚𝐰𝐯𝐞𝐥 𝐭𝐚𝐰𝐫𝐡 𝐡𝐚𝐫 𝐛𝐞𝐫 !


Favang hun duhawm chuan hriat rengna duhawm rawn her chhuahpuiin, thlasik boruak vawt râih pawhin tawnhriat duhawm berte chu an thâmral phal lovin, thlifim kârah ka hriat chhuah ngei theih turin a rawn chhem phei del del a. Hriat rengna nun neitu khawngaihthlak êm êmna chu, amah chauha chu hriat rengna nun a vawn nun rengna chu a ni si. Pachhiatna lungchhiatthlak ber pawh nun khawharna, hmangaihtu reng tawng lova inhriatna nun a ni ngai e, tia Mother Teresa–i’n a lo sawi tawh a taka temtu nih chu a nâ a ni!  

Kâr tluana ruah a sûr cherh cherh reng a, chhumin duh taka min tuam chiai chiai reng hnuah, tukin chu kâwlah favang ni êng mawi tak lo chhuak chuan, thlasik rim a rawn nâm chhuahpui chék chék a. Boruak pawh a rawn vawt riai riai mai. Zing aţangin lunglênna, khawharna nena ţangkawp chuan ka tirilah min ţham er er reng a. Ka mitthlaah theihnghilh hlen atâna ka duh ngawih ngawih nun hlui ngaihawm, ka ngaihtuahnaah ka nun ata nawh reh ka tum tawnhriatte chuan, lam hla tak aţanga chhûng khat hnai belh tak hian min rawn chenchilh ta a.

Hman hmanah Lalthangliana Hnamte-in mangannain a pawlh chiat khawharna hnuaiah –

Thlafâm lu sûn iang rêng hian maw,
Ka ţap ţhin nun hlui dawn kir chângin,
Aw min hnêmtu rêng awm tak ang maw? 

- tih hla a lo sak thawmte chuan, he khawharna khawvelah hian malin ka lêng bik hauh lo tih min hrilh a. Favang tlai ni nêm tak hnuaiah, kawta phul zawlah nula tlangval rualte chuan zan lama rimawi hmanga min awihna tur hmanrua an rem fel mawlh mawlh a. Reiek tlâng pawh romei zâm kârah fiah takin hmuh theih a ni. Kha favang hun nuam taka tawnhriat duhawm ka tawnte kha, tunah zawng khuarei an chang zo ta.

Pate-a hla, ‘Ka dam lai thlipui a ral hunin’ tih lungrûn zeta kaihhlektuin, rûnthlâk zeta a duhthusam –

Hmanah chuan khua hmuna lêng kan ni,
I thlir ang thangvana lêng zawng khi,
Tah tê khian chhingmit suihlung rual dun ila.
Tunah kan kârah zamualpui lian a tla,

- tia a lo puanna hlate chu, duh vang reng ni lovin sak a ngaihna khawvelah hian, 

Ka dawnin suihlung a lêng zual ţhin,
Ţhal favang lelte a lo kiu leh ang a,
Khua hmuna kan lên lai kha lungrûn,
Dawn chângin mi û, ka bang thei lo

- tih hlatea inhnêm mai loh chu, chan reng kan nei ta lo. Chhûngril a sihhnip zova, mittui a lo hnai mai a nih hi. Khâng hmun nuam tak ni ţhin, tunah erawh lung tilêng mai chang zo tate chu mitthlaah lo lang iarh irahin,

Tunah nau ang ka ţah châng ni hian,
Tlâng khan ţhuam chul lo tur khu ka thlir,
Tun thlenga ka nghilh loh mi û nen,
Suihlung ruala kan lênna.

- tiin ngaihtuahna a vak vel ruai a nih hi! Khâng ni liamta aţanga vawiin thleng hian, vawi tam ni a lo chhuakin a tla leh tawh ngei e. Mahse, kan kaihlek hla pakhatin,

Ţhal favang tlai ni tla êng mawi hian,
A liampui lo ka suihlung lên,
Awi a nâ e, ka fâm dawn kei zawng,
Dam takin lungrûn mangţha.

- tia thih a cho uaih uaih ang maiin, hringnunah thlakhlelh tur a vâng zo ta. Vankhamate’n lungchim taka,

Sûl ang min tum loh ka hai lo,
Mahse, aw ngaihzual, i zûn zâmin,
Zamanhmawng thing ang min phuar vel e,
Fâm hma loh chuan nang ngaih ka bâng dawn lo.

- a lo tihte chu, chhûngrila ţap zawih zawih chunga sak a ţulna khawvelah kan cheng a ni si a. An sawi fâm Lalzova’n, ‘Ka chan tawkah ka lungawi lo; Ka dam chhan ka luah zo si lo’ a lo tihna thinlung ang neitu nih chu, thil thlakhlelhawm zawng a ni mawlh lova ni. 

Khawharhna leh lunglênna hi tu ma pumbilh theih loh, phal taka Khuanu’n kan hnena a semzai a nih vangin, Lalţanpuiate’n, ‘Lunglênah khawtlângpui zalêng ka pel’ tia khawharhna khawvela champion ang zia zânga a lo insawinate hi, huat ahnekin thinlungin a ţawmpui ru ngawih ngawih zawk si a. 

Khawharna leh lunglênna khawvel leh duhthusamna hi inzawm tlat, phel hran theih hlek loh an nih angin, PS Chawngthu-in, 

Kan chhuah tlâng zing riaiah phul bawm dingdi,
Siahthing zâr mawi, lawhlei pâr nen,
A kâra’n hlimte’n biahthu di hrilin,
Lên ka nuam duh lai lênmawi nen.

- tiin, he favang boruak dam ruih, a mi zûk erawh nâ tak ni si hnuaiah hian, ‘Ti êma lung tiawi leiah, An la piang ngai lo’ tia F. Rokima-te’n tu emaw chanchin an sawi ang lanu mawlh khan, Pachuapa lung reng a awi kumtluan leh dawn a nih hi! 


Jᴏʜɴ Kᴇᴀᴛs﹣ᴀ Oᴅᴇ ᴛᴏ ᴀ Nɪɢʜᴛɪɴɢᴀʟᴇ




(Keats-a Nightingale – hla hril ropui chu!)


Tʜᴜʜᴍᴀʜʀᴜᴀɪ ﹕Sapho Fam Lalzova, he khawvelah kum 26 chauh a lei kum chhiar hman, a hun laia natna tihdam theih loh TB vanga boral John Keats-a kha, a thlan lunga thu ziak mawi leh ril tak, ‘Here lies one whose name was writ in water’ tih inziak vang hian, Nuntawia hringnun hi ka la chhui ve ang, ka tih phah ţhin! Sapho Poetry chhuantawlawl, Lyrical Poem hmanga Keats-a’n a nun chhûngril, Nightingale sava hnena a phawrh chhuahna hla hian, thu tam tak min lo sawi khalh tawh ţhin. 


Oᴅᴇ Sᴀᴡɪʜᴀᴡɴɴᴀ : Ode chi thum zinga pakhat; Rome hla hril phuahtu hming chawia an sak tak, Horatian Ode chawi lârtu ropui ber Keats-a Ode to a Nightingale hi hringnuna tawrhna nasa tak, lungngaihna leh hlimna inlaichin dan puan chhuahna hla a ni a. Chu bakah, hmuh theih khawvel leh ngaihruat khawvel thiam taka khaikhinna hla a ni bawk. Keats-a khan an chhûngkaw hri hlauhawm inrochun TB vangin harsatna tam tak, a dam chhûng tawitêah khan a hmachhawn a.


Tisa lama a bäwrh tawh nak alaiin, sum leh pai lama a la pachhiat zui piahah, a hla hril phuah vanga mite hmuhsit leh endawng a la hlawh zui leh zel kha a ni a! The Quarterly Review kaltlanga a kut chhuak an fakselnate chu, Pu James Dokhuma ang maiin a tuar thiam lo a. A thih tawh hnuah leh zel pawh, a dam laia a inhmel huatpui Byron-a pèk khan Keats-a ropuina a hriat chhuah hma siin a la deusawh zui tak deuh deuh a nih kha!


A Epic Poem ‘Don Juan’ kaltlangin, ‘John Keats, who was killed off by one critique, Just as he really promised something great…’ a lo tih hmanhmawh kha! Chutiang hringnun hahthlak nei chung si a, ‘A thing of beauty is a joy forever’a la tithei tlatte khan alawm, a zûna mi tam tak a lo uaitir theih tlat ni. A khawvel hnawkhnâi tak ni si a, ‘Beauty is truth, truth beauty,—that is all Ye know on earth, and all ye need to know’ a la tithei leh zelte khan mi tam tak lûng a rûn chiang a ni! 


Hʟᴀ ʜʀɪʟ ᴀᴡᴍᴢᴇ ᴛʟᴀɴɢᴘᴜɪ ﹕ Tichuan, he a Ode ropui tak, châng 8 lai, hla tlar 80 zeta sei hi i han bih dawn teh ang. Khawvela mi nuamsa  ber ni kumkhua tawh tur, a mit it zawng apiang hlah lo thei khawpa mi ropui, lal Solomon-a meuh pawh a nuna a lungawi lohna vanga a phun chhuahna khawvelah, Keats-a pawhin a hringnun thurûk ril ber berte chu, a mihringpuite hnenah thlen ngam lovin sava tê pakhat hnenah a sawi chhuak ve ta a. 

Pindaric Ode-te anga a hla châng ţhen danin thupui hran a nei ve lo bawk a, hlimsâng nu ang maiin sava hnenah Keats-a hi a inbun ruak ta a ni.


Châng (Stanza) tinah hriat thiam loh lai kan nei a nih chuan, inzawt ta mai ila. Châng I-naah hian zan tlai nêm tawh taka zanva lo hram ri avanga, Keats-a nuna phûrna leh thahthona mak tak lo thleng chawpchilh ve nghal dan kan hmu a. Châng II leh III-naah chu zanva khawvela va intah luh ve a, lungkham buai leh harsatna bikbosan daih a duh thu leh, chutiang tak a lo nih theih nâna mang rama cheng tura hrai ruih a ngenna, chiang lo ruaia chu zanva khawvela va inhnimphum a duhna thuin a chhun zawm ta a ni. 


Châng IV-naah Keats-a suangtuahna khawvelah hruai luhin kan awm ta a. Mahse, mihring suangtuahna chu chhum rei lo tê lo langa ral leh mai ţhin ang a nihzia, kan Pathian thu nemnghehna kan hmu zui zat a nih hi. Mi hian nun hi han chhui han chhui ţhin mah se, a tawpah chuan Baibul thu dikna bak hmuh chhuah belh tur reng reng an nei lo tih, i lo chhiar chhuak thiam ve tawh ngai reng em? 


Châng V-naah hian Keats-a chu a suangtuahna duhawm tak takte chuan, he khawvel hreawmna ata an lo la tal chhuahtir awkawng lo tih min hrilh chungin, khuavel (Nature) nena hun hman nuam a tihzia thu erawh kan hmuhmaih hauh lo. Châng VI-naah chu hmuna hun rei lo tê pawh hlim tak leh enghlelh nei miah lova, a taksa leh rilru natna zawng zawng laka chhawk zangkahia a awm zawkna chu a thlakhlelh luat avangin, chu hmuna cham hlen mai a duhna thu, hla hril duhthawh zet mai kan hmu ta a nih hi. I rilruah Zirsangzela leh a Phengphe  nun nêm an lo lan loh chuan, ka sawi fiah thiam tawk lo tihna a ni ang!


Tichuan, Châng VII-na kan en chuan, khawvel hnenah sirvate tualchai dan, khawvel dam chhûng zawng pangngai renga lungawina fak hla sa-a min awih turzia, Siamtu siam ang taka an nun reng tur thu a puang chhuak ta a ni. Châng VIII-naah chu suangtuahna khawvel duhawm taka, zanva hram mawi tak vanga a chen reng lai chuan, chu zanva chuan a zan riahna tur hmun a pansan tak dan leh, zawhna lungrûn zet mai hmangin he hla hril hi khar a ni ta a ni.


‘Hlimthla chuan tak ram anna, vawi khat tal a tak rama channa a nei ngai dawn em le?’  tih zawhna ngei chu!


Hʟᴀ ʀᴜᴀ ʜᴍᴀɴᴛᴇ ﹙Lɪᴛᴇʀᴀʀʏ Dᴇᴠɪᴄᴇs﹚: A hla châng (Châng-tlar 10) hmasa berah hian Apostrophe-ah, a suangtuahna mitthlaa cham Nightingale sava hmangin a hnenah, a hringnuna natna leh buaina tinrengte chu theihnghilh vek a duhzia a hrilh ta mial mial a. Mangnghilh nun a thlakhlelh châk chhan sawi nân, thumal 6 ngawt a hmang han hmuh hian, engvang taka chu nun chu duh thawh ta nge a ni tih, hriat a châkawm chho ta hle a ni. A hla hril chei mawi nân Keats-a hian Literary Devices thiam takin a han hmang chho ta a.


Châng 1-naah kan en chuan, Mizo thawnthu hian entawn a nei ta a ni ang, tih turin Greek thawnthua mi an lo thihin, Rihlipui (Lethe-wards) kânin dam lai nun hriat rengna chawk châmtu dâwt khawlh khawlh a châk thu, ‘Lungloh Tui’ tlukpui Allusion mawi tak hmanga a sawina kan hmu ta a. Keats-a hian a nun leh he sava nun hi a han khaikhin a. Chu savain siam a nih ang taka Siamtu a fak dan leh, lungawina famkim nena hun a hman dante a suangtuah nasa a ni.


Zirsangzela  ‘Phengphe Nun Nêm’ tlukpui ‘Dryad’ phurthak kan hmu bawk!  Keats-a leh Zirsangzela hlateah hian chîk taka rannungte nun hmutu, Siamtu duhsak zawk mihringte awh tham nun an neih dan kan hmu ve ve a nih hi. Consonant thumal lam rik dan inlalawn chho, Alliteration an tih a han chhep chhoh dan, ‘That thou, light-winged Dryad of the trees’ kan hmuh rualin, Vowel thumal rik dan inlalawn Assonance pawh, ‘In some melodious plot, The voice I hear this passing night was heard’ hmuhhmaih rual a ni lo. 


Châng II-na-a Simile mawi tak, Mangnghilha (Forlorn) a rawn hmannate hian lung a tihlên raih rualin, lung a tichhe tel a nih hi! LD hman tam lutuk loh, hla tlar rem pheiah chawlh muan zawk awm miah lova thu chheh, Enjambment pawh, ‘My sense, as though of hemlock I had drunk, Or emptied some dull opiate to the drains’ tihah hian kan hmu nawlh bawk. Mitthlaa lang riai riai tura Imagery a hmanna - though of hemlock I had drunk, Past the near meadows, Fast fading violets cover’d up in leaves-te hi kan hmuhhmaih lo’ng chu maw? 


Hmuhnawm tak an ni si a!


Châng III-naa mawina leh hmangaihna a rawn Personify dante hi lo chhui ve rauh rauh teh khai. ‘Beauty can not keep her lustrous eyes’ tih leh hmangaihnain, ‘pine at them beyond to-morrow’ a han tih lungkuai hnâp dante hi. Thumal lam rik inang A B A B C D E C D E rhyme, châng tina a hman dan pawh kan hmuin ka ring. ‘To toll me back from thee to my sole self’ tih tlara Inetrnal Rhyme; me leh thee pawh kan hmuh hi. Metaphor, Anaphora pawh sawi tur a la awm nangin, a sei ta êma, i duh tawk mai ang.


Hei hi a ni ka huat chu – Hla hril kan han khawih tui lai takin, kan thlarau chan hre pha miah lo mihringte’n, lainatna nei miah lovin suangtuahna khawvel ata min han phih harh zawkna hi! Hla hril raua chenna a bo nghal a, kut chhuak pawh a nawi nghal nák zel! Hre hru hlawm hian!


He hla hrila ka duh zual êm êm ţhin châng tarlan ngei erawh ka duh thung;


𝑶, 𝒇𝒐𝒓 𝒂 𝒅𝒓𝒂𝒖𝒈𝒉𝒕 𝒐𝒇 𝒗𝒊𝒏𝒕𝒂𝒈𝒆! 𝒕𝒉𝒂𝒕 𝒉𝒂𝒕𝒉 𝒃𝒆𝒆𝒏

𝑪𝒐𝒐𝒍’𝒅 𝒂 𝒍𝒐𝒏𝒈 𝒂𝒈𝒆 𝒊𝒏 𝒕𝒉𝒆 𝒅𝒆𝒆𝒑-𝒅𝒆𝒍𝒗𝒆𝒅 𝒆𝒂𝒓𝒕𝒉,

𝑻𝒂𝒔𝒕𝒊𝒏𝒈 𝒐𝒇 𝑭𝒍𝒐𝒓𝒂 𝒂𝒏𝒅 𝒕𝒉𝒆 𝒄𝒐𝒖𝒏𝒕𝒓𝒚 𝒈𝒓𝒆𝒆𝒏,

𝑫𝒂𝒏𝒄𝒆, 𝒂𝒏𝒅 𝑷𝒓𝒐𝒗𝒆𝒏𝒄̧𝒂𝒍 𝒔𝒐𝒏𝒈, 𝒂𝒏𝒅 𝒔𝒖𝒏 𝒃𝒖𝒓𝒏𝒕 𝒎𝒊𝒓𝒕𝒉…


My heart aches, and a drowsy numbness pains

My sense, as though of hemlock I had drunk,

Or emptied some dull opiate to the drains

One minute past, and Lethe-wards had sunk:

‘Tis not through envy of thy happy lot,

But being too happy in thine happiness, –

That thou, light-winged Dryad of the trees,

In some melodious plot

Of beechen green and shadows numberless,

Singest of summer in full-throated ease.


O, for a draught of vintage! that hath been

Cool’d a long age in the deep-delved earth,

Tasting of Flora and the country green,

Dance, and Provençal song, and sunburnt mirth!

O for a beaker full of the warm South,

Full of the true, the blushful Hippocrene,

With beaded bubbles winking at the brim,

And purple-stained mouth;

That I might drink, and leave the world unseen,

And with thee fade away into the forest dim:


Fade far away, dissolve, and quite forget

What thou among the leaves hast never known,

The weariness, the fever, and the fret

Here, where men sit and hear each other groan;

Where palsy shakes a few, sad, last gray hairs,

Where youth grows pale, and spectre-thin, and dies;

Where but to think is to be full of sorrow

And leaden-eyed despairs,

Where Beauty cannot keep her lustrous eyes,

Or new Love pine at them beyond to-morrow.


Away! away! for I will fly to thee,

Not charioted by Bacchus and his pards,

But on the viewless wings of Poesy,

Though the dull brain perplexes and retards:

Already with thee! tender is the night,

And haply the Queen-Moon is on her throne,

Cluster’d around by all her starry Fays;

But here there is no light,

Save what from heaven is with the breezes blown

Through verdurous glooms and winding mossy ways.


I cannot see what flowers are at my feet,

Nor what soft incense hangs upon the boughs,

But, in embalmed darkness, guess each sweet

Wherewith the seasonable month endows

The grass, the thicket, and the fruit-tree wild;

White hawthorn, and the pastoral eglantine;

Fast fading violets cover’d up in leaves;

And mid-May’s eldest child,

The coming musk-rose, full of dewy wine,

The murmurous haunt of flies on summer eves.


Darkling I listen; and, for many a time

I have been half in love with easeful Death,

Call’d him soft names in many a mused rhyme,

To take into the air my quiet breath;

Now more than ever seems it rich to die,

To cease upon the midnight with no pain,

While thou art pouring forth thy soul abroad

In such an ecstasy!

Still wouldst thou sing, and I have ears in vain –

To thy high requiem become a sod.


Thou wast not born for death, immortal Bird!

No hungry generations tread thee down;

The voice I hear this passing night was heard

In ancient days by emperor and clown:

Perhaps the self-same song that found a path

Through the sad heart of Ruth, when, sick for home,

She stood in tears amid the alien corn;

The same that oft-times hath

Charm’d magic casements, opening on the foam

Of perilous seas, in faery lands forlorn.


Forlorn! the very word is like a bell

To toll me back from thee to my sole self!

Adieu! the fancy cannot cheat so well

As she is fam’d to do, deceiving elf.

Adieu! adieu! thy plaintive anthem fades

Past the near meadows, over the still stream,

Up the hill-side; and now ’tis buried deep

In the next valley-glades:

Was it a vision, or a waking dream?

Fled is that music: – Do I wake or sleep?


𝐃𝐮𝐧𝐠𝐭𝐚𝐰𝐢𝐚’𝐧 (𝐉𝐅 𝐋𝐚𝐥𝐝𝐚𝐢𝐥𝐨𝐯𝐚) 𝐇𝐚𝐦𝐥𝐞𝐭 𝐚 𝐥𝐞𝐡𝐥𝐢𝐧 𝐭𝐡𝐥𝐢𝐫𝐳𝐚𝐮𝐧𝐚.

Mi hrâng famta JF-a’n Shakespeare-a thu leh hla a lehlin khân, Shakespeare-a ţawngkam hman ang diak diakin (Literal Translation) a letling lo tih kan hriat ka ring a. A hun lai mipui nawlpui ngaihnawm tih tur leh, hriat thiam awlsam tur zawngin Hamlet-a leh lehkhabu dangte kha a letling ţhin tih, a kut chhuak kan en chuan kan hmu thei awm e. 

JF-a khân Mizo hnam nunphung milpuiin (Cultural Adaptation) lehkhabu a letling ţhin a. Shakespeare-a’n ‘…When yond same star that’s westward from the pole. Had made his course t’ illume that part of heaven, Where now it burns’ tia thu a remte kha JF-a chuan, ‘Khi, zangkhaw mei hêma arsi khian tuna thing buk zâr hmawr a thlen hun lai takin…’ tiin Zopa kut chhuak lemchan ang maia chhiar theih turin a rawn letling a nih kha. 

Kha khân a kut chhuak min ngaihhluttir zual ni pawhin alang. Chu bakah Shakespeare-a ţawngkam, a sap ţawng awmzia ang ni lo, (Linguistic Amplification) anga ţawnghmang danglam daiha lehlin pawh a ching hle bawk. Ophel-i’n a pa chungchang a sawina – ‘How should I your true love know From another one? By his cockle hat and staff…’ tihte hi lo en ta ila.

JF-a chuan, ‘A suak, a tak rim ka thlei thiam lo, Val zawng sakhmel pâr leh diar ze ţial, Dam tui ang an luang hmun e’ tiin a letling daih a. Mahse, lehlin (Translation) dan kalphung zawmtu rau rau zingah chuan, themthiam berte zinga mi tih loh rual a lo ni lo! JF-a zet kha chu a kut vei lam han chai pha ngai tur kan nih lohzia, he lehlin aţang ringawt pawh hian a lang chiang a nih hi.

JF-a hian Shakespeare-a lemchan a lehlin hian, thu pawimawh lo chin nia a ngaih, a thawnthu ziarang ti hmelhem chuang si lova paih ţhen, (Elision) an tih mai a hmang nasa hle a. Hamlet leh Romeo & Juliet a lehlin hi, Shakespeare-a kut chhuak nen en mil ta ila, lehlin hmaih (Elision) a ngahzia kan hmu thei a nih hi. Mahse, chu chu mipui nawlpui tân chuan a kut chhuak chhiar ti nuamtu, thâwk la hman lêk lova a thu ziah hmanga min thununna hmanraw pakhat a tih loh theih si loh.

Shakespeare-a ‘Much Ado About Nothing’ ka lehlin vete kha chu, a ngialngana (Borrowing Traslation) lehlin, a theih chin chinah zirlai naupang mitthla chunga ka lehlin a ni a. A Mizo lova, JF-a lehlinte angin Zo ziarang a kai chiai lo reng a ni. JF-a kut chhuak (lehlinte) kha a ngaihnawm êm êm vek a. Mahse, College lamahte an han zir chhoh takah kha chuan, Shakespeare-a kut chhuak zuk zir chhuah kilh kelh nân chuan, rinrawla neih chi niin alang lo. Tu emaw ni khân Hamlet-a kha a letling ve a, JF-a kut chhuak nen danglamna sawi tur a awm lua lo!

JF-a’n Hamlet a han lehlin hian, Shakespeare-a’n Bernado, Francisco leh Marcellus-te titi 21 lai bawhkânin bul a han ţan ta a. Bulţan nâna Horatio-a a ţawngtira, ‘In thil chu zanin a rawn inlâr leh tawh em?’ a tih hi, a tihsual palh a ni nghal a. He thu sawitu chu Horatio-a ni lovin Marcellus-a zawk a ni. 

Marcellus-a vekin a chhanna, ‘Bernado, he kan thil hmuh hi Horatio-a hian a awih ve tlat lo mai a’ tihah pawh hian, Horatio-a’n an thu sawi a awih loh chhan a letling tel lo bawk a. ‘Horatio says ‘tis but our fantasy’ tiin râl an ven laia Hamlet-a pa thlarau rawn inlâr an hmuh chu, an suangtuahna mitthla vel mai mai niin Horatio-a hian a ngaihsak a ni. 

Tichuan, an han titi chho zel a, Hamlet-a pa thlarau a rawn inlâr ta a. Horatio-a’n tu nge a nih inhriattir tura, ‘By heaven, I charge thee, speak’ tia a han biakna hi, tun lai ţhangthar You Tube vela thawnthu lehlin chhiartu leh Film letlingtute chuan, ‘Pathian/Van hmingin thu ka pe a che’ an tih ngei ka ring a.

JF-a erawh chuan, ‘Vanram hmingin ka chaha che’ a han ti zaih mai a! A lehlin mawizia hi kan zuk hmu thiam mai em? Dam lai mihring an hmachhawn miau loh avangin thlarau khawvel, zan hnih a zawna rawn inlâr tawh, inlâr chhunzawm ta lo hnena thu han pêk ai chuan, thu han chah zawk kha a awm ngawih ngawih a. Hei ringawt pawh hian JF-a lehlinna mit hi a fiah mai ni lovin, a meng chiang tih min hmuhtir thei a nih hi.

Marcellus-a vekin Horatio-a hnenah, ‘Good now, sit down and tell me, he that knows’…’ tiha ‘he that knows’ tih lai tak JF-a’n, ‘Nang kan thiampuipa hian i theih chuan’ tia a han letlingte hi a fuh ngawih ngawih khawpa, faifûk raih chi a nih hi! He Marcellus-a’n Horatio-a zawhna a chhannaah hian JF-a meuh pawhin lehlin sual a rawn nei ta a. 

‘….kan lal fapa Hamlet-a tlawmngai chu a lo ding chhuak ta a…’ tihah hian Shakespeare-a hian hriat thiam har deuh maiin, ‘Dared to the combat; in which our valiant Hamlet’ tia a ziak miau avangin, Hamlet lemchana a changtupa ber Hamlet-a emaw tih mai a awl reng a ni. Mahse, a hnuai chiahah Shakespeare-a hian, ‘(For so this side of our known world esteemed him)’ tiin he thua Hamlet-a hi tu nge a nih tih a sawi fiah kher a.

Denmark rama chengte’n Hamlet ti thova an Lalber thi ta an lo hriat ţhan dan a sawi aţang hian Shakespeare-a’n he thua pasalţha Hamlet a tih hi Lalber a ni tih a chiang a. Kan la ringhlel duh cheu a nih chuan, ‘Did slay this Fortinbras, who by a sealed compact’ tia indonaah Lalber Fortinbas-a a hneh dan leh, inremna a siampui dan a tarlan leh ţalh dan aţang hian tlangval Hamlet-a chanchin ni lovin, Hamlet-a a la pian hma emaw, a pian tawh hnu, a la puitlin hma si a indona lo awm chanchin sawina a ni a.

Chu ta tlawm zawk Lal Fortinbas-a fapa inlulin dan, Denmark ramri-a chengte a tihbuai dan a sawi chhunzawm dan aţang hian, kan tlangval Hamlet-a chanchin a sawi lo, tih hi a chiang êm êm a nih hi. 

Horatio-a vekin –

A mote it is to trouble the mind’s eye.

In the most high and palmy state of Rome,
A little ere the mightiest Julius fell,
The graves stood tenantless and the sheeted dead
Did squeak and gibber in the Roman streets
As stars with trains of fire and dews of blood,
Disasters in the sun, and the moist star
Upon whose influence Neptune’s empire stands
Was sick almost to doomsday with eclipse.
And even the like precurse of feared events,
As harbingers preceding still the fates
And prologue to the omen coming on,
Have heaven and earth together demonstrated
Unto our climatures and countrymen

tia a sawi JF-a lehlin dan hi ngun takin en ta la, Literal Meaning aia ţawnghman thiamna leh Cultural Adaptation hmanga, kan hriat thiam theih tur zawnga thu a lehlin dan chu kan hmu fiah mai awm e.

Hmasâng Rom vanglai Kaisara an phil (thah tih aia phil tih han hman mawizia hi!) dawn ţum pawh khân thlante inhawngin (the grave stood tennatless – Shakespeare-a ţawngkam thiamzia hi!) thlarauvin kawtthler an fang ţhin an tih kha maw le. 

Hun râpthlak a rawn inher dawn meuh hi zawngin, simeikhute (As stars with trains of fire lehlin nân chuan a mawi leh lutuk a nih hi maw le! Imagery lo langah arsi zuitu mei dum inzawm put mai min hmuhtir nia) a rawn inlâr a, thi hlirin daite a tla ţhin (dews of blood – êm êm hian aw!) 

Lei hnuai leh thim lal thupêkin khawvel tawp hun p uang tur niawm takin chhak chhuah leh nachâng pawh hre lo khawpin âwkin Ni a lem (Was sick almost to doomsday with eclipse – hmmm) niin an sawi ţhin asin, tiin.

Hetih lai hian thlarau a rawn inlâr avangin Shakespeare-a chuan chawlh a lak hlek laiin, JF-a erawh chuan Horatio-a hi thu a sawi chhunzawmtir char char a, a kaitawi thiam kan ti ang nge, chhiar a tihahthlak deuhin, mit a tivai deuh tih chu a chhiartu ngaihdanah awm teh se.


Zofate kan thiang zau (Liberal) tial tial hi !

        Nula pakhat chu mualpho takin Social Media lamah, a chhe zawngin a lar chiam a. Mahse, ṭ hangthar tam takin an lo dawnsawn dan era...